Recent onderzoek naar ‘Het melkmeisje’, uitgevoerd in aanloop naar de grote Vermeer-tentoonstelling van het Rijksmuseum in voorjaar 2023, heeft een aantal opzienbarende veranderingen in het schilderij aan het licht gebracht. Dankzij de nieuwste onderzoekstechnieken is een rek met kannen ontdekt achter het melkmeisje. Op de voorgrond blijkt eerst een vuurmand te hebben gestaan.

De voorwerpen zijn later door Vermeer zelf overschilderd. Ook is voor het eerst een duidelijke onderschets met zwarte verf te zien. Het recente onderzoek biedt hiermee een onthullend inzicht in de werkwijze van Vermeer en zijn zoektocht naar de perfecte compositie.

Nieuw onderzoek naar ‘Het melkmeisje’
In aanloop naar de tentoonstelling Vermeer, verricht een team van conservatoren, restauratoren en natuurwetenschappers van het Rijksmuseum in nauwe samenwerking met het Mauritshuis en daarnaast de Universiteit van Antwerpen, onderzoek naar schilderijen van Vermeer, waaronder ‘Het melkmeisje’. Hiervoor wordt onder andere gebruik gemaakt van geavanceerde Macro-XRF en RIS-scantechnieken die recent ook zijn gebruikt tijdens Operatie Nachtwacht, het grote onderzoeks- en restauratieproces van ‘De Nachtwacht’.

Nieuwe onderschets
Dankzij nieuwe onderzoektechnieken is een duidelijke onderschets zichtbaar geworden op Het melkmeisje van Vermeer. Deze opzienbarende vondst werpt een nieuw licht op de werkwijze van Vermeer. Traditioneel wordt aangenomen dat de schilder met zijn kleine oeuvre langzaam en uiterst zorgvuldig te werk ging. Dit beeld wordt nu herzien. Onder de linkerarm van het melkmeisje is een snel geplaatste dikke streep in zwarte verf waar te nemen. Deze schets maakt duidelijk dat Vermeer zijn voorstelling juist eerst vlug in licht en donker opzette, voordat hij de details verder uitwerkte.

Rek met kannen
Door de resultaten van de nieuwste onderzoekstechnieken te vergelijken is nu duidelijk dat Vermeer in zwarte verf ook een rek met enkele kannen schetste op de wand achter het hoofd van de jonge vrouw. Hij werkte dat vervolgens niet verder uit. Een rek met kannen, ook wel kannenbord genoemd, was een plank met knoppen waaraan in zeventiende-eeuwse keukens meerdere aardewerkkannen aan hun oor werden opgehangen. Uit het boedelinventaris van Vermeer weten we, dat een dergelijke plank zich in een bijkeuken bevond. Een miniatuurversie van een soortgelijk kannenbord is ook te zien in het poppenhuis van Petronella Oortman (c. 1690) in het Rijksmuseum.

Vuurmand
Dankzij het recente onderzoek beschikken we nu ook over aanzienlijk scherper beeldmateriaal. Zo kon de mand rechtsonder in het schilderij, die al eerder was ontdekt, nu geïdentificeerd worden als een zogenaamde vuurmand. Dit type mand gemaakt van wilgenteen vormde in de zeventiende eeuw een vast onderdeel van de inboedel van jonge gezinnen. In een vuurmand werd een vuurtest of kom met gloeiende kolen geplaatst om pasgeboren baby’s warm te houden en luiers te drogen.
Uit de boedelinventaris van Vermeer blijkt dat ook in zijn kinderrijke huishouden een vuurmand aanwezig was. Vermeer verving de vuurmand later door de stoof, de Delftsblauwe tegels en de vloer.

Van 10 februari tot en met 4 juni 2023 is in het Rijksmuseum in Amsterdam een monografische tentoonstelling te zien over Vermeer.

Bron: Persbericht Rijksmuseum
Beelden: Het melkmeisje, Johannes Vermeer, ca. 1660. Rijksmuseum, Amsterdam, aankoop met steun van de Vereniging Rembrandt + de Infraroodscan gemaakt van Het melkmeisje met SWIR—techniek (kleuren zijn niet de echte kleuren)