Wat doet een kunsthistoricus nu de musea nog zeker tot eind april dicht zijn? Dorien Tamis grijpt naar een van haar favoriete vormen van tijdverdrijf: het speuren naar verrassende verluchtingen van middeleeuwse handschriften. Online blijken deze verrassend goed toegankelijk.

Ook al werden ze er in eerste instantie niet voor gemaakt, veel oude kunstvoorwerpen zijn ‘op hun gemak’ in een museale omgeving. Schilderijen horen aan de muur, om driedimensionaal beeldhouwwerk loop je heen en meubels kun je zo neerzetten alsof er tussen geleefd wordt. Het tentoonstellen van middeleeuwse manuscripten echter heeft vaak iets teleurstellends. Handgeschreven boeken verdragen weinig licht, dus dat is turen met je neus op het door je voorgangers al beduimelde glas van een museumvitrine naar de geestige margeversieringen, lang geleden aangebracht door een verveelde monnik of baldadige miniatuurschilder.
En zo’n kleurig verlucht perkamenten handschrift, opengelegd op een tweetal bladzijden, smeekt bijna om eens uitgebreid te worden doorgebladerd. Er is nu zelfs diepgaand onderzoek gedaan naar vouwen, vlekken en andere viezigheid, want dat blijkt veel te vertellen over de manier waarop manuscripten gebruikt werden. Zie je een vettige, versleten plek binnen een verder kleurige illustratie? Dikke kans dat het de eigenaar van het boek was die het veroorzaakte, door zijn favoriete religieuze scène keer op keer te kussen tijdens het gebed. Helaas, tegenwoordig is het voor het behoud beter om overal maar zoveel mogelijk van af te blijven. Niet bladeren dus, laat staan zoenen.

Pagina met schade op de plek waar de priester het blad herhaaldelijk heeft gekust. Missaal van het Haarlemse linnenweversgilde, ca. 1400-10, Haarlem, Stadsbibliotheek, Ms. 184 C 2, foto: archief Willem Geertrudus Cornelis Bijvanck

Middeleeuwse viooltjes
Misschien daarom lopen handschriftenbibliotheken opvallend ver voorop in het digitaal toegankelijk maken van hun bestanden. Zonder dat er eindeloze aanvraagformulieren hoeven te worden ingevuld, voorzien van motivatie en legitimatie, staan honderden manuscripten met een paar aanslagen of wat swipen zo tot je beschikking.
Met alle voorjaarsbloemen net boven de grond, is het aantrekkelijk om eens te snuffelen in het prachtige, vroeg zestiende-eeuws gebedenboek van Anne de Bretagne, de ‘Grandes Heures’ uit het bezit van de Bibliothèque Nationale de France (BNF). Behalve de gebruikelijke religieuze voorstellingen en de werken van de maanden, schilderde Jean Bourdichon (ca. 1455-1520/1521) voor de Franse koningin pagina hoge en trompe-l’oeil-achtige maartse viooltjes, vergeet-me-nietjes en tientallen andere bloeiende planten.

Jean Bourdichon, uit Les Grandes Heures d’Anne de Bretagne, ca. 1503-1508

Voor wie niet goed is ingevoerd in de materie, is het wel lastig om specifieke afbeeldingen terug te vinden in de manuscriptendatabase van de BNF, al was het alleen maar vanwege de enorme omvang van het bezit. Had je toch liever eigentijdse illustraties van de zwarte dood die in de veertiende eeuw over Europa raasde, om je online quarantainedagboek extra diepgang te geven, dan is BNF’s Mandragore een geweldig instrument. Een obscure heilige, het weer in de Middeleeuwen of geneeskrachtige vogels: voer het trefwoord in en de database spuugt de afbeeldingen uit, vaak bij tientallen of zelfs honderden.

Wetenschappelijk en speels
De verschillen tussen de manuscriptenwebsites zijn groot. Die van onze eigen, en van manuscripten rijk voorziene Koninklijke Bibliotheek bevat vlot geschreven en goed geïllustreerde artikelen, maar de zoekschermen ogen weinig aantrekkelijk. Wie de site van de Morgan Library in New York bezoekt voor het uitzonderlijke, begin veertiger jaren van de vijftiende eeuw gemaakte getijdenboek van Catharina van Cleve, vindt niet alleen het makkelijk toegankelijk gemaakte boek, maar ook een keur aan secundaire informatie om het tot leven te brengen. Voor een overzicht van instellingen waarvan de manuscripten online staan is de site van Sexy Codicology een aanrader. Hoewel ze al een tijdje niet bijgehouden lijkt te zijn, linkt die site toch naar zo’n zeshonderd bibliotheken verspreid over de hele wereld.

Gorleston Psalter, Engeland, 14e eeuw, British Library, Additional 49622, fol. 107v

Sexy Codicology wist zich bekend te maken door plaatjes van middeleeuwse miniaturen op sociale media te plaatsen, voorzien van een grappig onderschrift. In goed Nederlands heet dat spel, of beter gezegd tijdverdrijf, ‘captioning’. En al of niet mediëvist, er doen verrassend veel mensen inclusief ondergetekende met het nodige enthousiasme aan mee. Op het aanbevelenswaardige blog van de British Library legt Robert Miller uit hoe ‘captioning’ werkt. En met uw nieuwverworven kennis van handschriften, mag ik u dan uitnodigen om mee te doen?

Getijdenboek van de Meester van Catharina van Kleef, ca. 1440, collectie The Morgan Library & Museum, New York

Hoofdbeeld: ‘De echtgenoot die aan het bidden wordt gezet’ (Broeder Puccio, III, 4), Decamerone, 15e eeuw, BnF, Ms. Arsenal 5070, fol.108v.