Tentoonstellingen aanmelden

Bruggen slaan tussen Oost en West
Edo Dijksterhuis

Kunstcriticus

  • 2 weken geleden
  • Recensie
  • Beeldende kunst

Het modernisme is geen lelieblanke aangelegenheid. Met het retrospectief van de Pakistaanse beeldhouwer Rasheed Araeen zet het Van Abbemuseum een alternatief naast de gebruikelijke canon.

Rasheed Araeen, foto Socrates Mitsios.

Is Charles Esche zijn tijd ver vooruit geweest? Of heeft de directeur van het Van Abbemuseum zelf geholpen het museale veld te veranderen? De waarheid ligt waarschijnlijk ergens in het midden. Feit is dat Esches opvatting over wat een museum moet zijn – een plek die maatschappelijke discussies op gang brengt – en het bijbehorende geëngageerde programma tegenwoordig gelden als de standaard. Als hedendaags kunstmuseum kun je het bijna niet meer maken om tentoonstellingen te presenteren zonder te refereren aan identiteit, integratie, vluchtelingen, gender en zo nog wat actuele onderwerpen.

Daarbij ligt natuurlijk een groot gevaar op de loer. Kunstwerken kunnen worden gereduceerd tot plaatjes bij praatjes. De meeste ‘boodschapexposities’ zijn dan ook plat, geforceerd of vergezocht – vooral als het thematische groepstentoonstellingen betreft. Het retrospectief van Rasheed Araeen (1935) laat zien hoe het ook anders kan. Voor het grote publiek is Araeen een volslagen onbekende. De geboren Pakistaan was echter een van de eerste niet-westerse kunstenaars die van zich liet horen binnen het blanke bolwerk van het modernisme. Zijn zestig jaar omspannende oeuvre trekt een alternatieve lijn door de hedendaagse kunstgeschiedenis.

Spannende wandreliëfs
Araeen is opgeleid als ingenieur, maar werpt zich als jonge twintiger op de schilderkunst. De autodidact abstraheert de bootjes in de haven van de Pakistaanse hoofdstad Karachi tot drie- en rechthoeken. Hij experimenteert met draadstaal, en hij denkt na over het vastleggen van bewegingen op doek. Hoewel de resultaten er wat knullig uitzien, zijn ze toch indrukwekkend als je bedenkt dat Araeen werkt in een land zonder noemenswaardig kunstklimaat.

Araeen vindt zijn bedding als hij in 1964 naar Londen verhuist. Vooral het werk van de Britse abstracte beeldhouwer Anthony Caro maakt grote indruk op hem en hij gaat zelf ook sculpturen maken. Met minimale middelen – opengewerkte rasters en vaak niet meer dan vier kleuren – maakt hij spannende wandreliëfs die bij iedere invalshoek een andere aanblik bieden. Hij wint er prijzen mee. Ook zijn performances, bijvoorbeeld met kubussen in bomen, worden opgemerkt. Maar galeries moeten hem niet. Zij beperken zich tot Britse en Amerikaanse kunstenaars.

Zaaloverzicht ‘Rasheed Araeen’, foto Peter Cox, Eindhoven.

Het racisme in de Britse kunstwereld en in de maatschappij als geheel zorgen ervoor dat Araeen politiek ontwaakt. Hij wordt lid van de Black Panthers en verklaart zich solidair met feministen en pacifisten. In de jaren zeventig en tachtig bestaat zijn werk vooral uit het publiceren van theoretische verhandelingen. De performances die hij doet zijn een combinatie van autobiografie en aanklacht. ‘Paki Bastard, Portrait of the Artist as a Black Person’ (1977), waarbij hij optreedt als geknevelde schoonmaker, is typerend voor deze radicale periode.

Ook zijn latere werk is onverminderd politiek, maar een stuk subtieler. Araeen combineert foto’s en kleurvlakken in kruisvormige collages. In de schilderkunst die hij sinds 2011 weer beoefent paart hij westerse colour field painting aan islamitische symboliek en kalligrafie.

Zaaloverzicht ‘Rasheed Araeen’, foto Peter Cox, Eindhoven.

Betekenis voor nu
Een presentatie van één of een paar losse werken van Araeen zou waarschijnlijk weinig indruk maken, afgezien van de esthetische kwaliteit die sommige sculpturen onmiskenbaar bezitten. In de onderlinge samenhang op deze tentoonstelling valt alles echter op z’n plek. Dan wordt duidelijk hoe Araeen de abstract modernistische beeldtaal injecteert met politiek. Zijn nadruk op symmetrie en geometrie staat voor een streven naar maatschappelijke gelijkheid.

Maar dit retrospectief heeft ook waarde voor de kijker van nu. Er is een regelrechte lijn te trekken van Araeens fel politieke werk uit de jaren zeventig naar de huidige #MeToo-golf en de Black Lives Matter-beweging. En zijn synthese van westerse en oosterse beeldelementen past naadloos in onze geglobaliseerde werkelijkheid. Zonder de bijl te zetten aan de wortels van de westerse canon voorziet Araeen ons collectieve geheugen van een alternatief perspectief. En dat is zoveel effectiever en interessanter dan welke slogan dan ook.

Rasheed Araeen: Een Retrospectief‘, t/m 25 maart 2018, Van Abbemuseum, Eindhoven, MK geldig, www.vanabbemuseum.nl.

Hoofdbeeld: Zaaloverzicht ‘Rasheed Araeen’, foto Peter Cox, Eindhoven.

Reageer op Bruggen slaan tussen Oost en West

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht