Tentoonstellingen aanmelden

Column Oek de Jong – Naakt in het maanlicht
Oek de Jong

Romanschrijver en essayist

  • 1 week geleden
  • Blog
  • Beeldende kunst

Als vaste columnist van Museumtijdschrift geeft Oek de Jong in elk nummer zijn kijk op kunst. In deze column uit 2019/8 vraagt hij zich af waarom het schilderij Vrouwelijk Naakt van Picasso nog altijd intrigeert.

Een deel van de moderne schilderkunst verliest met het verstrijken van de tijd zijn uitstraling. Alsof ook schilderijen langzaam dood kunnen gaan. Veel expressionisten, ooit zo revolutionair, maken nu een brave en verouderde indruk. Veel werk van Cobra is wat stoffig geworden. Veel popart prikkelt niet meer. Maar Picasso’s blijven blikvangers.
Op de tentoonstelling ‘Migranten in Parijs’ in het Stedelijk Museum Amsterdam liep ik tegen dit werk uit de latere jaren van de meester aan: Vrouwelijk naakt voor tuin uit 1956. Het is altijd een van mijn lievelingen in de collectie van het Stedelijk geweest. Ik had het lang niet gezien. Zelfs aan de overkant van de zaal trok het schilderij meteen de aandacht. Er was de vreugde van het weerzien. En opnieuw vroeg ik me af hoe Picasso het toch voor elkaar had gekregen om zo’n sterk en sprekend beeld te creëren.

In 1954 stierf Matisse. Voor Picasso was hij tientallen jaren de enige rivaal geweest, de schilder die hij het meest in de gaten hield. Bezoeken aan de twaalf jaar oudere Matisse waren voor hem altijd beladen confrontaties, waar soms dagenlange voorbereiding aan vooraf ging. Zijn toenmalige vrouw Françoise Gilot heeft het beschreven in haar meesterlijke Matisse and Picasso, a Friendship in Art(1990, nog altijd verkrijgbaar). Na het overlijden van Matisse schijnt Picasso gezegd te hebben: “Nu heb ik niemand meer met wie ik over schilderkunst kan praten”. Twee jaar later schilderde hij zijn Vrouwelijk naakt voor tuin. De tuin was die van zijn villa La Californie in de buurt van Cannes. Hij werkte vijf dagen aan het doek en noteerde dat op de achterkant: 29 augustus – 2 september 1956. Conclusie: dit waren belangrijke dagen voor hem. Het schilderij is een reactie op de befaamde odalisken van Matisse: al dan niet naakte vrouwen, liggend op een divan in een exotisch decor. Vijf dagen was Picasso bezig met een belangrijk motief van Matisse. Het bracht het beste in hem naar boven.

Is het driehoekige fragment deel van een vogelkop?

Picasso is speels en ook hier speelt hij. Hij schildert een naakte vrouw die met haar handen achter haar hoofd ligt te slapen op een blauwe ligstoel, die voor een balkon staat. De luiken naar het balkon zijn geopend. Picasso heeft de luiken aan weerszijden van het doek met wat losse streken weergegeven en voorziet het beeld zo van een aangename stabiliteit. Op de achtergrond een tuin met palmen. Het hele doek is geschilderd met een brede kwast, waardoor het een krachtige en vitale indruk maakt. Wit, wat blauw, groen, zwart en bruin en veel grijs. Door de grijstinten is het een opvallend koel schilderij. Het licht, voor zover te definiëren, is zilvergrijs. Het heeft een tijd geduurd voordat ik het besefte: dit is een avondlijk of nachtelijk tafereel – de slapende vrouw ligt in het maanlicht. Een naakte en sensuele vrouw associeer je met warmte en zonlicht, en zo schilderde Matisse haar ook. Picasso, dwarse geest, doet het tegenovergestelde: hij schildert zijn odalisk in een maannacht. Hij speelt met de conventie. Door dat maanlicht is er naast de sensualiteit van het naakte en krijtwitte vrouwenlichaam ook een verbinding met de nacht. Picasso is 74 jaar en geobsedeerd door de dood.
Hij speelt vooral in zijn weergave van de vrouw, de ligstoel en het balkon. In de voorstelling werkt nog altijd zijn (en Braques!) grote ontdekking door: het kubisme. Picasso gebruikt meerdere gezichtspunten tegelijk. Van de ene voet zie je de bovenkant, van de andere de onderkant. Een onmogelijkheid, en daardoor prikkelend en interessant om naar te kijken. Tegen de rechterkant van het gezicht van de vrouw is een apart staand, driehoekig fragment geplaatst, mysterieus en verontrustend – is het deel van een vogelkop? Het meest geraffineerd is de weergave van het lichaam. Picasso schildert het in wit, maar gebruikt voor sommige delen het blauw van de zitting van de ligstoel. Je kunt dat blauw lezen als schaduwpartijen. Maar je kunt het ook zo zien: dat hij delen van het lichaam brutaalweg niet schildert. Hij plaatst het wit van het lichaam en het blauw van de ligstoel op die manier in een en hetzelfde vlak. Waarom? Omdat het onze waarneming prikkelt, omdat het intrigeert. Met een paar penseelstreken wordt op het gezicht de uitdrukking van een verzaligd slapen opgeroepen.
Ik zit ook verzaligd te kijken naar dit schilderij, waarover nog zoveel meer te zeggen valt. Met mijn ogen volg ik de penseelstreken. Ik dring langzaam door in de speelse, tegendraadse en ingenieuze constructie. En ik geniet vooral van de manier waarop Picasso het voor elkaar krijgt: een beeld creëren dat onmiddellijk de aandacht trekt én vasthoudt.

‘Chagall, Picasso, Mondriaan e.a. – Migranten in Parijs’ is tot en met 2 februari te zien in Stedelijk Museum Amsterdam, Museumplein 10, Amsterdam

www.oekdejong.nl

Museumtijdschrift 8 (2019) is nu te koop via onze webshop en in de winkel.

Beeld: Pablo Picasso, ‘Vrouwelijk naakt voor tuin’, 1956, alkydverf op doek, 130,5 x 163 cm, Stedelijk Museum, Amsterdam

Reageer op Column Oek de Jong – Naakt in het maanlicht

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er zijn 3 reacties op Column Oek de Jong – Naakt in het maanlicht
  1. Aukje Reitsma

    Ik ben het met Oek de Jong eens, dit schilderij van Picasso blijft intrigeren, het heeft een blijde en rustige uitstraling hoewel het met een krachtige penseelstreek geschilderd is.

  2. Renée Koelen

    Woordkunst en Schilderkunst bijeen gebracht. De boeken van Oek de Jong gelezen en herlezen en de schilderijen van Picasso gezien en gezien en gezien. Dit tilt me op, haalt me uit de comfortzone en geeft intens genot. Adembenemend schoon, dank Oek de Jong

  3. Michael Fiedler

    Bedankt! Een heel mooi tekst voor een heel mooi schilderij.
    Na 50 jaar kijken blijft Picasso me nog verbazen, zelfs of misschien vooral met werk dat ik al vaak heb gezien.
    Net als Matisse trouwens.