Tentoonstellingen aanmelden

Doelmatig en poëtisch
Esmé van der Krieke

Stagiaire Museumtijdschrift

  • 6 maanden geleden
  • Blog
  • Design en toegepaste kunst

In een overvolle zaal hield architect Wessel de Jonge tijdens de 20e editie van kunstbeurs Art Rotterdam een bevlogen lezing over de Van Nellefabriek. Aansluitend volgde een rondleiding door deze voormalige koffie-, thee- en tabaksfabriek, die sinds 2014 op de Unesco Werelderfgoedlijst staat.

Van Nellefabriek

Wessel de Jonge is restauratie-architect, zijn architectenbureau is gespecialiseerd in de herbestemming van leegstaande gebouwen. Dat is een oeroude opgave, maar ook een actuele – alleen al bij de rijksoverheid is eenderde van de kantoorpanden overbodig door de economische crisis en het zogenaamde nieuwe werken.

Een van de gebouwen waarmee Wessel de Jonge zich heeft beziggehouden, is de Van Nellefabriek, tot 1995 in gebruik als productiecentrum voor koffie, thee en tabak, inmiddels een vestigingsplek van meer dan 50 culturele bedrijven. Daarvoor was hij betrokken bij een ander bekend renovatieproject: Zonnestraal. Dit voormalige sanatorium in Hilversum, ontworpen door Jan Duiker in samenwerking met onder anderen Jan Wiebenga werd geopend in 1928. Het diende als behandelcentrum voor tuberculosepatiënten. Zonnestraal is een minimalistisch gebouw, het bestaat grotendeels uit beton en glas en is met zijn lichte ruimtes kenmerkend voor de modernistische architectuur.

De Jonge legde uit dat dat modernisme voortkwam uit de industrialisatie en de daarmee gepaard gaande behoefte om gebouwen met specifieke functies te ontwikkelen, zoals scholen, ziekenhuizen en sanatoria. Financiële middelen waren beperkt beschikbaar, en de gebouwen moesten functioneel en doelmatig zijn. Vanuit dit principe is het sanatorium in Hilversum gebouwd, waarbij Duiker ervan overtuigd was dat tuberculose na dertig jaar zou zijn uitgeroeid en het gebouw daarna niet meer van belang was. Negenentwintig (dus net niet dertig!) jaar na de ingebruikname van het sanatorium werd de antibiotica uitgevonden en verloor het sanatorium inderdaad zijn functie. Het is inmiddels met behoud van karakter veranderd in een gezondheidscentrum.

Trappenhuis Van Nellefabriek

Theosofische opdrachtgever
De modernistische architectuur, vertelde De Jonge, heeft meer dan een gezicht. Zo verschillen Zonnestraal en de Van Nellefabriek, ongeveer gelijktijdig ontworpen en in gebruik genomen, nogal in architectonische opvatting. Waar Zonnestraal was gericht op een korte levensduur, moest de door Brinkman en Van der Vlugt ontworpen Van Nellefabriek met zijn meer neutrale ruimtes juist lang meegaan. Wat de Van Nellefabriek ook anders maakt, zijn de theosofische opvattingen van opdrachtgever Cees van der Leeuw, waarbij het welzijn van de fabrieksarbeider een belangrijke rol speelt. Het idee was om een ruimte te creëren waar van twee kanten daglicht naar binnen kwam, omdat dit goed was voor de gezondheid. Het gebouw is daarom vrijwel helemaal transparant, wat nog steeds een unieke aanblik biedt. Zulke verschillen binnen de modernistische architectuur brachten ook verschillende aanpakken met zich mee voor renovatie en herbestemming. De Jonge vertelde hoe bij de restauratie de buitenkant, de eerste niet dragende glazen gevel geïnspireerd op die van het Bauhaus in Dessau, expres zo is behouden. Om de huidige bedrijven goed te isoleren is wel een extra binnenwand aangebracht zodat de werknemers het toch nog warm houden in de winter.

Rondleiding door Urban Guides

Het ramenwassysteem

Hangende toiletpot
De rondleiding van Urban Guides door de Van Nellefabriek die na de lezing volgde bood een informele kijk op het gebouwencomplex. Zo weten we nu dat hygiëne bij het maken van thee en koffie in de Van Nellefabriek heel belangrijk was: iedere arbeider moest douchen voordat hij aan het werk ging. Ook leren we dat de transparantie van het gebouw niet alleen het welzijn van de werknemers diende. De gigantische ramen waren namelijk ook handig voor de directie om een oogje in het zeil te houden. Daarnaast werden praktische vragen over het gebouw gesteld. Hoe werden bijvoorbeeld al die ramen schoon gehouden? Dat gebeurde met een uit Amerika overgewaaid systeem. Om het hele gebouw is een rails te zien die hiertoe diende.

Rondleiding door Van Nellefabriek

Ook de lift is een Amerikaanse uitvinding. De architecten hadden een voorgevoel dat deze later nog wel eens ‘booming’ zou kunnen worden, dus werden alvast schachten gemaakt waar later nog liften in geplaatst konden worden. Zeer vooruitstrevend waren ook het grijswatercircuit en de hangende closetpotten. Hoewel de opzet van de Van Nellefabriek innovatief was, bleef ze wel een kind van haar tijd: zo waren er bijvoorbeeld verschillende trappen voor mannen en vrouwen zodat zij strikt van elkaar gescheiden bleven.

Met grote dank aan Wessel de Jonge en de gidsen van Urban Guides.

Hebt u het Museumtijdschriftarrangement gemist? Geen nood. U kunt elke zaterdag en zondag rondleidingen door de Van Nellefabriek boeken via het Chabot Museum in Rotterdam, als individu, en via Urban Guides, als groep. Meer info www.chabotmuseum.nl en www.urbanguides.nl

Hoofdbeeld: architect Wessel de Jonge geeft de lezing.
Alle foto’s: Marleen van Mier-van de Pol

Reageer op Doelmatig en poëtisch

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er zijn 2 reacties op Doelmatig en poëtisch