Tentoonstellingen aanmelden

De eigenzinnige blik van Henk Helmantel
Donatèlla van Gijzen

  • 4 weken geleden
  • Blog
  • Beeldende kunst

Vorige week gaf Henk Helmantel speciaal voor Museumtijdschrift een rondleiding door zijn overzichtstentoonstelling in Museum Gouda. Daarbij beperkte de kunstenaar zich geenszins tot het getoonde werk, hij vertelde ook geanimeerd over zijn levensloop en inspiratiebronnen.

Al lopend naar de tentoonstellingszalen gooit Helmantel de route van de rondleiding rigoureus om. Hij begint bij de laatste zaal, met als thema ‘harmonie’, dat voelt ‘natuurlijker’. Daar heeft hij de smaak snel te pakken, zo snel, dat ook gewone bezoekers gebiologeerd blijven staan. De 73-jarige kunstenaar, die over eigen werk vertelt, zo’n kans laat niemand schieten.

Overzicht tentoonstelling in Museum Gouda, met links objecten van Helmantel en rechts ‘Stilleven met pruimen en Spaanse kan’, 1991.

Helmantel vertelt over zijn beginjaren als kunstschilder in opleiding in de jaren zestig aan de Academie Minerva in Groningen, met een mooie verwijzing naar het Groningse Hogeland, waar hij inspiratie vandaan haalt. Vooral de kwekerij in groente en fruit van zijn ouders heeft tot op de dag van vandaag invloed op Helmantels realistische werk. Groente en fruit keren voortdurend terug op zijn vele stillevens, die stralen van eenvoud en soberheid. Ook doodgewone dozen en alledaagse gebruiksvoorwerpen als kannen schildert hij vaak.

Begin jaren zeventig betrok Helmantel samen met zijn vrouw een pastorie, waarin het noorderlicht een belangrijke rol speelde. Later liet hij het gebouw slopen, om een eerdere versie van de pastorie te reconstrueren. Een deel van het huidige terrein is omgedoopt tot ‘Museum de Weem’, waar altijd werk van Helmantel is te zien. De kunstenaar benadrukt droogjes niet begonnen te zijn in de kunstwereld om iets toe te voegen aan de kunstgeschiedenis, alles is immers al gedaan. Wel heeft hij veel geleerd door goed te kijken naar mede-meesters, van Jan van Eyck tot Mondriaan, van Morandi tot Van Gogh.

Henk Helmantel naast ‘Stilleven met Open Raam in Rembrandts atelier’, 2017.

Knipoog naar Mondriaan
Helmantel begon als ‘impressionist’, maar stapte al snel over naar het realisme. Hij somt op wat hij belangrijk vindt in een schilderij: stofuitdrukking, compositie en harmonie, waarbij hij altijd een balans probeert te vinden in de vorm van “een kleurenfamilie binnen de lijst’’. Waar hij ook van houdt: een vogelvluchtcompositie, waarbij vanuit een bovenaanzicht naar de voorstelling gekeken wordt. Als liefhebber van de zichtbare, vlotte penseelstreek zegt hij oog voor detail te hebben, waarbij hij juist vanwege die zichtbare penseelstreek afstand neemt van de vaak op zijn werk toegepaste term ‘fijnschilder’. In de volgende zaal wijst Helmantel op een aantal stillevens, waarbij de verdeling van vlakken en het kleurgebruik knipogen naar Mondriaan.

De eigenzinnige nuchterheid van Helmantel komt mooi aan bod als hij vertelt over het schilderij ‘Stilleven met Open Raam in Rembrandts atelier’ (2000 en 2017). Vanwege een door hemzelf gemaakte organisatorische fout, hangt in Gouda niet het originele schilderij, dat hij in Rembrandts atelier heeft gemaakt. Dat had hij namelijk al toegezegd aan een gelijktijdige tentoonstelling van zijn werk in Taiwan. Zonder enige huivering heeft hij voor Gouda een kopie gemaakt, met een kleine verbetering: de flessenhals eindigt een paar centimeter boven de blauwe pan, wat de compositie volgens hem sterk verbetert.

‘Venkel’, 2017.

Verborgen boodschap
Om te laten zien dat Helmantel ook inspiratie put uit kunst van anderen, is een van de zalen in Gouda ingericht met door Helmantel en zijn vrouw verzamelde schilderijen. Die eigen verzameling varieert van de abstracte Kees Stoop tot de meer figuratieve schilder en grafisch ontwerper Theo Kurpershoek. Verder benadrukt Helmantel dat hij niet erg geïnteresseerd is in expliciete symboliek en sporadisch verborgen boodschappen in zijn schilderijen verwerkt. Wel heeft hij als gelovig mens en kunstenaar zowel in een eerdere (groeps)tentoonstelling in Gorssel als in Gouda een enkel schilderij met zo’n verborgen boodschap opgenomen. Hij wijst naar een stilleven met versleten bijbel. De boodschap: de bijbel is naar zijn overtuiging geen boek om ongelezen in een kast of la te leggen, maar bevat lessen voor het hele leven (‘Stilleven met gesleten gezinsbijbel’, 2004).

Overzicht tentoonstelling in Museum Gouda, met ‘Stilleven met Chinees kookpotje en sierappels’, 1997, volgens de kunstenaar “een optocht van voorwerpen”.

Als de groep zich verplaatst naar de volgende zaal hangen er op een overloop twee kleine schilderwerken onder elkaar, de ene verbeeldt een verse venkel, de ander toont dezelfde venkel enige tijd later compleet verschrompeld. Voor de kunstenaar geeft deze vergelijking het verval aan, waarin ook ruwe schoonheid huist.

Als hem aan het einde van de rondleiding wordt gevraagd of zijn schilderstijl of zijn belangstelling in de loop der jaren zijn veranderd, antwoordt Helmantel zonder twijfel dat hij “het hele leven toe kan’’ met de kunst van het realisme en met de door hem uitverkoren thema’s. Aan het eind van de geslaagde rondleiding wenst Helmantel de groep nog veel ‘culturele vreugde’ toe.

Geloof, Harmonie en Stilte’, 50 jaar kunstenaarschap van Henk Helmantel, t/m 17 juni in Museum Gouda, www.museumgouda.nl
Museum Helmantel De Weem, Abt Emopad 2, Westeremden, wisselende tentoonstellingen met eigen werk, www.helmantel.nl

Hoofdbeeld: Henk Helmantel in Museum Gouda.

Met veel dank aan Museum Gouda!


Reageer op De eigenzinnige blik van Henk Helmantel

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er zijn 3 reacties op De eigenzinnige blik van Henk Helmantel
  1. J. ten Hagen

    Het was een voorrecht om na enkele bezoeken aan het atelier van de kunstenaar in Westeremden door hem in Gouda rond geleid te worden. Een man die zijn geloof kenbaar maakt en zijn artistieke bekwaamheden toont, zo schreef ik in het gastenboek. Als “toevallige bezoeker” heb ik mij als infiltrant aangesloten bij de groep van het Museumtijdschrift. Als dank voor de genoten gastvrijheid beloofde ik mij te abonneren op bedoeld tijdschrift waarvoor ik actie zal ondernemen.
    Met vriendelijke groet,
    Hans ten Hagen
    p.s.
    Gisteravond bezocht ik in de Hermitage de tentoonstelling “Hollandse Meester” uit Rusland. Uiteraard zag ik ook de onbekende Rembrandt aangekocht door Jan Six.
    Een zeer boeiende expositie !

  2. Francis Knoop-Willemsen

    Dankzij de ‘winkans’ door Museumtijdschrift aangeboden, ben ik voor de tweede keer naar Gouda gereisd om er de expositie van Henk Helmantel te gaan zien. We hadden eerder uitvoerig de Pourbus-tentoonstelling bekeken. Achteraf enigszins ten koste van onze aandacht voor Helmantel. Stellig geen vergeefse ‘herkansing’: we hebben extra leerzaam genoten nu hij zijn werk ter plekke zélf kwam toelichten!