Tentoonstellingen aanmelden

En… actie!
Arjan Reinders

Kunstcriticus

  • 1 jaar geleden
  • Blog
  • Beeldende kunst

Wat doet een kunstcriticus nu de musea zeker nog tot eind april dicht zijn? Net als de rest van het land werkt Arjan Reinders nu vanaf huis, bij zijn peuter. De kleurpotloden houdt hij in de aanslag, maar met de meest expressieve kunstenaarsfilmpjes ter inspiratie, van Jackson Pollock tot Karel Appel. 

Net als de musea zijn de crèches dicht, dus kleur ik samen met mijn dochter van anderhalf dagelijks kleurplaten in. Vooral die van ons koningspaar, te downloaden via de website van EO’s Blauw Bloed, is populair. Vraag me niet wat, maar íets aan Willem-Alexander en Máxima maakt het grootste krasmonster in haar los.

De kleurplaat van EO’s Blauw Bloed, ingekleurd door Chris Reinders

Ter inspiratie kijken we ondertussen filmpjes van andere kunstenaars aan het werk. Van ‘speedpainter’ David Garibaldi bijvoorbeeld, die stadionoptredens geeft waarbij hij schildert voor publiek. Als de pompende muziek aanzwelt, en Garibaldi als een bokser opkomt, zijn wij al bijna niet te houden. Als een bezetene stuitert hij over het podium, zijn beide handen vol met kwasten. Die dompelt hij in emmers verf, waarna hij wild gebarend een groot zwart doek te lijf gaat. Uit de kliederboel die hij aanricht, doemt na een minuut of vijf zowaar een goed gelijkend portret op, van Mozart bijvoorbeeld, Bob Marley of Michael Jackson. Hoe is het mogelijk?! 

David Garibaldi, ‘Michael Jackson’ in 2009 tijdens America’s got talent, Speed Painting tijdens de Orange County Leadership Camp

Garibaldi is niet de enige die sneller schildert dan zijn schaduw. Bij iedere tv-talentenjacht duikt er wel een nieuwe vliegensvlugge schildersensatie op. Het fenomeen kwam in de jaren tachtig in zwang dankzij Denny Dent (1948-2004), een charismatische figuur, compleet bezeten van John Lennon, die in razend tempo portretten schilderde met in iedere hand drie kwasten. Het is smullen om te zien hoe hij Jim Morrison portretteert, en vooraf het aanwezige publiek op angstaanjagende manier uitlegt wat kunst volgens hem is. Volgens Dent gaat het er niet om wat je doet, maar hoe je het doet. Maar gaat het bij schilderkunst niet bij uitstek om het eindresultaat, de in verf gestolde voorstelling, de betovering van de illusie – en juist niet om het gezwoeg dat eraan vooraf is gegaan?

Danny Dent schildert Jim Morrison tijdens een optreden aan de University of Wisconsin-Oshkosh

Jawel, maar dit alles veranderde met het ontstaan van ‘action painting’, een benaming die kunstcriticus Harold Rosenberg (1906-1978) in 1952 verzon voor de werkwijze van Willem de Kooning, Franz Kline, Jackson Pollock en andere abstract expressionisten. Na de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog hadden deze kunstenaars de behoefte om op heel directe wijze uitdrukking te geven aan hun gevoelens. Hierdoor werd de handeling van het schilderen zelf belangrijker dan wát ze schilderden. De film die Hans Namuth in 1950 maakte van Jackson Pollock aan het werk, deels van onder een glasplaat vastgelegd, werd wereldberoemd. 

Een schilderij was opeens honderd procent individuele expressie, een zuivere uitdrukking van een gevoelde emotie. Het is een clichébeeld dat je nog vaak tegenkomt. Zoals in de film ‘La grande bellezza’ (2013), waarin een jong meisje voor de ogen van verblufte feestgangers vol tegenzin emmers verf uitstort over een wit doek, totdat zij helemaal uitgeput is. Als een vrouw opmerkt dat het meisje huilt, zegt hoofdrolspeler Jep Gambardella: ‘Onzin. Dat meisje verdient miljoenen.’ 

Scène uit La Grande Bellezza van Paulo Sorrentino, 2013

Het nieuwe, ‘spontane’ schilderen leverde ook brandstof voor critici. Zo werd Karel Appel (1921-2006) lang gezien als een knoeier. Wat natuurlijk ook een beetje kwam door zijn gevleugelde uitspraak ‘Ik rotzooi maar wat an.’ Uit de film die Jan Vrijman in 1961 over hem maakte, ‘De werkelijkheid van Karel Appel’, blijkt echter dat het wel meeviel met dat aanklooien. Daarin is weliswaar te zien hoe Appel op beestachtige wijze een doek te lijf gaat, maar eerst heeft hij wel degelijk langdurig staan kijken, peinzen en wikken en wegen. 

Voor de liefhebber neemt het aanbod aan action painters op YouTube bijna schrikbarende vormen aan. Zo schilderde de Japanner Kazuo Shiraga veelal met zijn voeten, terwijl hij aan touwen boven een canvas bungelde. De bejaarde Ushio Shinohara gaat het schildersdoek al zijn hele leven te lijf met bokshandschoenen, wat vrolijk wordt nagedaan door de Italiaans-Egyptische kunstenaar Omar Hassan. De Australische Pricasso schildert dan weer met zijn piemel, het VPRO-programma Metropolis zocht hem een keer op (de beelden kunnen als schokkend worden ervaren). 

Ushio Shinohara in 2012 tijdens een optreden aan de State University of New York

Mijn dochter en ik houden het dan toch liever bij breakdance-schilder B-Boy Depree, die zichzelf overgiet met verf en vervolgens een abstract expressionistisch meesterwerk creëert door middel van lowkicks, headspins en andere ‘power moves’. Maar het allerliefst zien we natuurlijk geitjes, papegaaien en zeeleeuwen schilderen, want die kunnen er ook wat van. We kunnen niet wachten tot de musea, en de dierentuinen, weer open gaan. 

B-Boy Depree, ‘Out The Box – The B-Boy Paint Project’

Hoofdbeeld: Jan Vrijman, ‘De werkelijkheid van Karel Appel’, 1961


Reageer op En… actie!

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Uw reactie wordt gepubliceerd onder dit artikel en kan gebruikt worden in het tijdschrift.

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.

Er zijn 3 reacties op En… actie!
  1. Eric Wie

    Het doek dat Jan Vrijman en Karel Appel gebruikte voor de opnames waarbij de camera ‘ door het doek heen’ filmde (een doek met een rond gat in het midden) zit in de collectie van het Cobra Museum voor Moderen Kunst.