Tentoonstellingen aanmelden

Godfather van de Nederlandse schilderkunst
Dorien Tamis

Kunsthistoricus

  • 2 weken geleden
  • Recensie
  • Beeldende kunst

‘Johan Maelwael’ geeft een rijk beeld van de weelderige laat-gotische hofcultuur van de Lage Landen en Frankrijk. Zijn ‘Grande Pietà Ronde’ vormt het stralende middelpunt van de verluchte handschriften, juwelen en schilderijen tentoongesteld in het Rijksmuseum.

Maelwael, ‘maal-wel’, Johans naam zegt het al: schilder goed. Geboren en getogen in Nijmegen was Johan Maelwael (ca. 1370-1415) een telg uit een welvarende kunstenaarsfamilie. Zijn opleiding moet hij gekregen hebben van zijn vader en zijn oom, Willem en Herman. De opdrachten die de oudere Maelwaels voor de hertog van Gelre uitvoerden bestonden veelal uit heraldisch schilderwerk. Het Wapenboek Gelre, ontstaan aan het hof van de hertog, ligt in de tentoonstelling open op een tekening van de keizer en zijn keurvorsten die traditioneel aan een van de oudere Maelwaels wordt toegeschreven.

Zaaloverzicht, foto Olivier Middendorp.

Begaafd hofschilder
Met een aanbeveling van het Gelderse hof op zak, naar alle waarschijnlijkheid, vertrok Johan rond 1395 naar Parijs. Een opdracht van de Franse koningin moet Maelwaels springplank geweest zijn naar een nog prestigieuzer dienstverband. Tot zijn vroegtijdige dood in 1415 werkte Maelwael als hofschilder en valet de chambre, kamerheer – dat laatste een erebaan – voor de machtige en prachtlievende hertogen van Bourgondië. Hun hoofdstad Dijon was een trekpleister voor de meest begaafde kunstenaars van de internationale gotiek: schilders, beeldhouwers en edelsmeden die in een verfijnde maar levendiger, meer realistische stijl dan daarvoor werkten.

Johan Maelwael of Henry Bellechose, ‘Madonna met Kind, engelen en vlinders’, Dijon, c. 1415, Gemäldegalerie. Berlijn.

Eerst voor Filips de Stoute en daarna voor diens zoon Jan zonder Vrees ontwierp en schilderde Maelwael bijna twintig jaar lang het ene werk na het andere: monumentale altaarstukken, maar ook kleine schilderijtjes voor privé-devotie, portretten, miniaturen voor verluchte handschriften, banieren, beschilderde wapenrustingen en zelfs dessins voor stoffen. En wat is er van al dat werk, waar we alleen weet van hebben uit rekeningen en andere archiefstukken, bewaard gebleven? Weinig.

Geraffineerd en levendig
Het enige schilderij dat algemeen aanvaard wordt als een werk van Maelwael, is een stuk dat de afgelopen honderd jaar nog minder heeft mogen reizen dan de Mona Lisa: de ‘Grande Pietà ronde’ uit het Louvre. De kostbare materialen en het wapenschild van de hertog van Bourgondië verraden dat het om een belangrijke opdracht ging. Dat de schilder het gekunstelde raffinement van de gotiek wist te paren aan zachte, maar levendige gezichtsuitdrukkingen voor de rouwende figuren en een realistische anatomie, maakt van het ronde paneel pas echt een meesterwerk. Andere schilderijen, zoals de intrigerende ‘Vlindermadonna’, zouden ook gemaakt kunnen zijn door een andere schilder uit de entourage van de Franse hertogen.

Gebroeders Van Limburg, ‘Tres Belles Heures du Duc de Berry’, Bourges, 1405-c. 1408, The Metropolitan Museum of Art, New York.

Wie het over Maelwael heeft, kan niet om zijn beroemde neven heen. De gebroeders Van Limburg, Johan, Herman en Paul, waren de zonen van Johans zuster Mette. Maelwael, die zelf regelmatig op en neer reisde tussen Dijon en Nijmegen, liet de jongens overkomen naar Frankrijk. Uit het handjevol dat nog bekend is, zijn op deze tentoonstelling maar liefst vier manuscripten met verluchtingen van het drietal te zien, en een losse miniatuur, stuk voor stuk hoogtepunten. De liggende Christusfiguur in een Kruisafname uit de ‘Très Belles Heures’ van de Van Limburgs is dezelfde als die in Maelwaels ‘Pietà’ maar dan een kwartslag gedraaid. Het is een voorbeeld van hun schatplicht aan de godfather van de Nederlandse schilderkunst: Johan Maelwael.

‘Johan Maelwael’, t/m 7 januari 2018, Rijksmuseum, Amsterdam, rijksmuseum.nl

Hoofdbeeld: Johan Maelwael, ‘La Grande Pietà ronde’, c. 1400. Copyright 2009, Musée du Louvre, Erich Lessing.

Reageer op Godfather van de Nederlandse schilderkunst

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er zijn 2 reacties op Godfather van de Nederlandse schilderkunst
  1. Laurens

    Teleurstelling bij mij alom. Geen goed artikel in museumtijdschrift. Een charlatan als Antonius Heyboer krijgt wel aandacht. En ook worden de nieuwe kleren van S. Brouwer weer eens een keer uit de kast getrokken.

    • Marleen van de Pol

      Beste heer, hartelijk dank voor uw reactie. Erg jammer om te horen dat u ontevreden bent over de besproken onderwerpen. Het is ons niet helemaal duidelijk waarom u deze reactie achterlaat bij bovenstaande recensie. Had u graag een recensie over Maelwael in Museumtijdschrift willen zien? De redactie heeft gekozen voor een artikel over Bol en Flinck en een webrecensie over deze tentoonstelling.