Tentoonstellingen aanmelden

Het geheim van Friesland
Jet van der Sluis

Kunsthistoricus en publicist

  • 2 weken geleden
  • Recensie
  • Beeldende kunst

Friesland heeft de afgelopen eeuw vele succesvolle kunstenaars voortgebracht. De tentoonstelling ‘Frysk’ brengt ze voor één keer bij elkaar, van internationaal erkende grootheid tot onbekende eenling.

Natuurlijk hangt er werk van grote kunstenaars als Jan Mankes, Gerrit Benner en Robert Zandvliet. Schilders die al lang zijn ingelijfd bij de Nederlandse canon. Iets wat ook geldt voor het avant-gardistische werk van de gebroeders Rinsema uit Drachten, die op eigen houtje Dada in Nederland introduceerden. Helaas bleef het werk van raskunstenaars als Tjerk Bottema, Boele Bregman, Jentsje Popma, Willem van Althuis, Sjoerd de Vries en vele, vele anderen buiten de eigen provincie vrijwel onbekend. Een manco waaraan deze tentoonstelling een eind probeert te maken.

Gerrit Benner, ‘Landschap met rode wolk’, ca. 1978, olieverf op doek, Museum Belvédère, Heerenveen-Oranjewoud, © AG BENNER, 2018.

Het begrip ‘Frysk’ (Fries) wordt daarbij vrij ruim gehanteerd: conservator Susan van den Berg heeft de expositie uitgebreid met ‘Hollanders’ die zich metterwoon in de provincie hebben gevestigd en met Friese kunstenaars die inmiddels buiten de provinciegrenzen werken (aangeduid met de prachtige term ‘Friezen om utens’). Dat doet echter geen afbreuk aan dit overtuigende beeld van het vruchtbare Friese kunstklimaat.

De mythe ontleed
Het is wonderlijk dat een provincie waarin het kunstonderwijs nooit goed van de grond is gekomen zoveel goede schilders heeft voortgebracht. Een aantal factoren speelt hierbij een rol, zeker waar het de naoorlogse tijd betreft. Zo is Friesland in het gelukkige bezit van twee dagbladen die hun verantwoordelijkheid ten aanzien van de kunstkritiek serieus nemen. Daarnaast zijn er relatief veel bevlogen galeriehouders die lokaal talent een podium durven te bieden. Een dorp als Jubbega bijvoorbeeld telt maar liefst twee galeries van statuur en Galerie De Vis uit Harlingen is ook landelijk een begrip. Bovendien moet de stimulerende rol van verzamelaar Thom Mercuur, de inmiddels overleden initiator van Museum Belvédère, niet worden onderschat.

De romantische mythe van ongeschoolde schilders die in het cultureel geïsoleerde Friesland eenzaam voortploeteren, wordt door deze tentoonstelling stevig genuanceerd. Al aan het begin van de twintigste eeuw reisden kunstenaars als Jeanne Bieruma Oosting en Piet van der Hem naar Parijs, wat zijn weerslag had op hun stijl en onderwerpskeuze. Bovendien kun je met eigen ogen zien dat veel van de Friese landschapschilders, zowel voor als na de Tweede Wereldoorlog, zijn beïnvloed door internationale stromingen als het luminisme en het expressionisme. In de tweede helft van de twintigste eeuw kende Friesland haar ‘eigen’ avant-gardisten met schilders als Harmen Abma en Lode Pemmelaar. En verder is ook de geometrische abstractie niet aan het ‘Heitelân’ voorbij gegaan.

Robert Zandvliet, ‘Zonder titel’, 2007, eitempera op doek, collectie Museum Belvédère, Heerenveen-Oranjewoud.

Subtiel beeldrijm
De expositie maakt optimaal gebruik van de intieme museumkabinetten die in elkaar overlopen. De schilderijen zijn deels thematisch, maar vaker nog intuïtief met elkaar gecombineerd. Ouder en recent werk, zowel abstract als figuratief, is subtiel samengebracht in een geraffineerd beeldrijm van vorm en kleur.

Tjerk Bottema, ‘Compositie met koeien en rode daken’, 1920-1929, olieverf op doek, collectie Fries Museum, Leeuwarden.

Hierdoor versterken de schilderijen elkaar en krijgt iedere ruimte een verrassend eigen sfeer. Aardig is dat ook de naïeve schilders die Friesland heeft voortgebracht een volwaardige plaats wordt gegund tussen hun ‘erkende’ kunstbroeders, die overigens in sommige gevallen net als zij autodidacten zijn.

Naast een onmiskenbare verbondenheid met het weidse landschap delen de exposanten een moeilijk te definiëren mentaliteit. Een diffuus geheim waarbinnen eigenzinnigheid, persoonlijke ambitie en gevoel voor kwaliteit zeker een rol spelen. Noem het Frysk.

Frysk’, t/m 14 april in Museum Belvédère, Heerenveen-Oranjewoud, MK geldig, www.museumbelvedere.nl

Hoofdbeeld: Boele Bregman, ‘Het orgel’, 1961, olieverf op doek, Museum Belvédère, Heerenveen-Oranjewoud, bruikleen Boersma Adema Stichting.

Reageer op Het geheim van Friesland

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht
Er zijn 7 reacties op Het geheim van Friesland
  1. Peter H. TOXOPEUS

    Het schilderij dat bovenaan staat, mist helaas de naam van de schilder: Boele Bregman en de titel van het werk.
    Kan dat er bij geplaatst worden?
    Ben benieuwd naar de tentoonstelling. Met vriendelijke groet,
    Peter H. Toxopeus

  2. Peter H. TOXOPEUS

    Het schilderij dat bovenaan staat mist helaas de naam van de schilder: Boele Bregman en de titel van het werk.
    Kan dat er bij geplaatst worden?
    Ben benieuwd naar de tentoonstelling. Met vriendelijke groet,
    Peter H. Toxopeus

  3. theo briggeman

    fijn dat er in het grote kunstveld weer iets ontrafeld word. … de netten zijn vaak vervaagd. eigenlijk doet het er niet toe of het echt gebeurt is …. als het maar gebeurt in een hoofd of een hart … want daar gaat het om.

  4. Matthijs Graafland

    3 januari tentoonstelling bezocht. M.n. het schilderij van Douwe Elias die een klas verstandelijk beperkte kinderen van de school van zijn vader als onderwerp heeft, greep me bij de strot.