Tentoonstellingen aanmelden

Meisje met de Parel heeft wimpers

  • 1 maand geleden

Wetenschappelijk onderzoek naar het wereldberoemde schilderij van Johannes Vermeer, bekend als ‘Meisje met de parel’ (c. 1665), heeft nieuwe ontdekkingen en inzichten opgeleverd. Door het multidisciplinaire onderzoek kwam het internationale team van wetenschappers veel dichter bij het schilderij dan ooit tevoren. Er werden ontdekkingen gedaan over Vermeers penseelvoering, gebruik van pigmenten en op welke manier hij zijn schilderij met verschillende lagen ‘opbouwde’. Het gehele onderzoek, met behulp van non-invasieve beeld- en scantechnieken, digitale microscopie en verfmonsteranalyses, werd uitgevoerd in 2018 onder de naam ‘Het Meisje in de Schijnwerper’. 

Wetenschappelijk onderzoek naar het wereldberoemde schilderij van Johannes Vermeer, bekend als Meisje met de parel, heeft nieuwe ontdekkingen en inzichten opgeleverd. Door het multidisciplinaire onderzoek kwam het internationale team van wetenschappers veel dichter bij het schilderij dan ooit tevoren. Er werden ontdekkingen gedaan over penseelvoering, gebruik van pigmenten en op welke manier Vermeer zijn schilderij met verschillende lagen ‘opbouwde’. Het onderzoeksproject Het Meisje in de Schijnwerper leverde, met behulp van non-invasieve beeld- en scantechnieken, digitale microscopie en verfmonsteranalyses, het beeld op van een ‘persoonlijker’ schilderij dan tot nu toe werd gedacht.

Ontdekkingen
Een van de meest verrassende ontdekkingen was dat de achtergrond van het Meisje niet zomaar een lege donkere ruimte is: Vermeer schilderde haar voor een groen gordijn. Met de nieuwe technieken zijn diagonalen en kleurverschillen rechtsboven in het schilderij waargenomen die geplooide stof suggereren. Het gordijn verdween in de loop der eeuwen door het ontkleuren van de groene verf. En waar met het blote oog het Meisje altijd ‘wimperloos’ lijkt, werden met macro-röntgenfluorescentie scanning en onder de microscoop toch kleine haartjes rond beide ogen waargenomen die in de loop der eeuwen eveneens zijn verdwenen. Onder meer deze ontdekkingen maken het Meisje ‘persoonlijker’ dan eerder gedacht, maar de vraag wie precies het meisje op het schilderij is geweest blijft een mysterie.

Een 3D digitale microfoto toont de parel bij 140x vergroting

Compositie
De recente studie bracht ons ook dichter bij Vermeer en zijn subtiele schildertechnieken. Vermeer zette het schilderij op in verschillende tinten bruin en zwart. In deze onderlagen, die nu onder de zichtbare verf liggen, zijn met behulp van infraroodbeelden brede, krachtige penseelstreken te zien. Met dunne zwarte lijnen schilderde hij de contouren van het meisje. Tijdens het nieuwe onderzoek ontdekte men dat Vermeer wijzigingen in de compositie aanbracht tijdens het schilder-proces: de positie van het oor, de bovenkant van de hoofddoek en de achterkant van haar hals werden veranderd. De schilder werkte daarbij zeer systematisch van de achtergrond naar de voorgrond: na het opzetten van de groenige achtergrond en de huid van het gezicht van het meisje, schilderde hij daarna achtereenvolgens haar gele jas, witte kraag, hoofddoek en ‘parel’. De parel is slechts illusie, doorschijnende en dekkende vegen witte verf, waarbij een haakje om de ‘parel’ aan te hangen ontbreekt. Als laatste signeerde Vermeer zijn kunstwerk linksboven met IVMeer. In de verf zijn hier en daar fijne haartjes van Vermeers kwast achtergebleven.

Kleurenpalet
Het onderzoek bracht ook het kleurenpalet van Vermeer voor het eerst nauwkeurig in kaart: rood (vermiljoen, en rode lak van cochenille), verschillende tinten geel en bruin (aardepigmenten, lood-tin-geel en gele lak), blauw (ultramarijn en indigo), tinten zwart (houtskool en beenderzwart) en wit (twee soorten loodwit). Vermeer selecteerde zorgvuldig twee soorten loodwitpigment met verschillende optische en uitvloei-eigenschappen waarmee hij subtiele kleurschakeringen en een naadloze overgang van licht naar schaduw in de huid van het Meisje wist te bereiken.

Vermeer gebruikte verschillende pigmenten en verfmengsels om het gezicht van het Meisje te schilderen. Links: Daglichtfoto (René Gerritsen Kunst & Onderzoeksfotografie). Midden: Aardepigmenten met ijzer (Fe) werden gedetecteerd met behulp van macro röntgenfluorescentie scanning (MA-XRF). (Annelies van Loon: Mauritshuis/Rijksmuseum). Rechts: Reflectie imaging spectroscopie (RIS) bracht de pigmentmengsels in kaart: rood is voornamelijk vermiljoen, groen is gele oker gemengd met vermiljoen, en blauw is voornamelijk gele oker. (John Delaney en Kate Dooley: National Gallery of Art, Washington)

Duurder dan goud
De ingrediënten voor de kleuren kwamen vanuit de hele wereld: gebieden die tegenwoordig tot Mexico en Centraal-Amerika behoren, Engeland en mogelijk Azië of West-Indië. Opmerkelijk is het overvloedige gebruik door Vermeer van ultramarijn van zeer hoge kwaliteit in de hoofddoek en de jas. Gemaakt van de steen lapis lazuli was de vervaardiging van natuurlijk ultramarijn tijdrovend, bewerkelijk en de stof in de 17de eeuw zelfs kostbaarder dan goud. Een ontdekking is dat de steen bovendien mogelijk eerst is verhit bij hoge temperatuur, waardoor deze makkelijker vermalen kon worden en een meer intens blauwe kleur opleverde.

3D digitale microfoto van de blauwe hoofddoek bij 140x vergroting

Alle onderzoeksresultaten zijn voor het publiek vanaf dinsdag 28 april, 13 uur te vinden op:
https://www.mauritshuis.nl/nl-nl/verdiep/restauratie-en-onderzoek/meisje-in-de-schijnwerper/

Bron: persbericht Mauritshuis
Beeld: Samengesteld beeld van ‘Meisje met de parel’ uit beelden die tijdens het project ‘Meisje in de Schijnwerper’ zijn gemaakt.