Tentoonstellingen aanmelden

Overrompelende portretten van mens en natuur
Robert-Jan Muller

Kunstcriticus en voorzitter AICA

  • 4 maanden geleden
  • Recensie
  • Beeldende kunst

Aanrader voor wie dit jaar Zwitserland bezoekt: het overzicht van Ferdinand Hodler in Genève. Daar komt zijn obsessie met de dood verrassend samen met zijn visionaire alpenlandschappen.

De jaren zeventig van de negentiende eeuw waren beslissend voor de Zwitserse schilder Ferdinand Hodler (1852-1918). Nadat hij in 1872 van Bern naar Genève was verhuisd, te voet zoals de legende wil, zag hij daar het werk van de romantische landschapsschilder Alexandre Calame in Musée Rath. Drie jaar later maakte de ‘Dode Christus’ van Hans Holbein in Kunstmuseum Basel een onuitwisbare indruk. Het waren twee sleutelervaringen. Hodlers verdere oeuvre zou in het teken staan van de mens in relatie tot de natuur en de fascinatie voor de cyclus van geboorte, leven en dood.

‘Hodler, Parallélisme’ in datzelfde Musée Rath toont honderd schilderijen (jammer genoeg geen tekeningen, terwijl Hodler onafscheidelijk was van zijn schetsboek) naar aanleiding van zijn honderdste sterfdag.

Ferdinand Hodler: Die Nacht (1890) / Öl auf Leinwand / 116 x 299 cm

Ziel van de natuur
Als leidraad kozen de tentoonstellingsmakers voor het door Hodler uitgedachte, zogenaamde parallellisme. Tijdens een lezing in Fribourg in 1897 zette Hodler deze stijl uiteen: een sterke vereenvoudiging van de hoofdstructuur van de compositie, waarin symmetrie, spiegeling, herhaling, horizontaliteit en verticaliteit de hoofdrol spelen. Daarmee, beweerde hij, zou de structuur van de natuur en daarmee haar ‘ziel’ ontsluierd worden; een ziel die ook eigen was aan de menselijke natuur.

Ferdinand Hodler, ‘Het Meer van Genève en de Mont-Blanc, met zwanen’, 1918. © Musée d’Art et d’Histoire de Geneve, foto Yves Siza.

In Hodlers tijd had de kunstkritiek het niet zo op met die opvatting: te dwingend en te denkbeeldig. Een kunstenaar hoorde zich niet bezig te houden met metafysica, werd er geschreven. Een ander vergeleek Hodlers parallellisme met de dwingende richting van een treinspoor.
De tentoonstelling wekt in eerste instantie de indruk van een academische ordening volgens Hodlers spoorboekje: via het parallellisme in de natuur en de menselijke figuur gaat de tentoonstelling over in een zaal waarin de constructieprincipes horizontaliteit, verticaliteit en symmetrie worden getoond. Maar geleidelijk word je als bezoeker overrompeld door de dwingende kracht van het ritme in de schilderijen. Hoogtepunt daarin is de zaal met de monumentale doeken ‘De Nacht’ (1890), ‘De Dag’ (1900) en ‘Eurithmy’ (1895), die gezamenlijk een compendium vormen van de levenscyclus volgens Hodler. ‘De Nacht’ werd aanstootgevend gevonden vanwege de ineengestrengelde naakten en in 1891 verwijderd van een tentoonstelling in Genève. Maar het werk draait natuurlijk om de man in het midden, die verschrikt ontwaakt door de aanwezigheid van de dood in de vorm van een gesluierde figuur.

Ferdinand Holder, ‘Ziek’, 1914. Kunstmuseum Solothurn, Dübi-Müller Stiftung, © SIK-ISEA, Zürich.

Uitgepoetste kleurvlakken
Hodlers alpenlandschappen, waarvan er gelukkig enkele tientallen zijn te zien, worden in zijn laatste jaren meer verf dan voorstelling, etherisch en visionair, vaak niet meer dan enkele uitgepoetste horizontale kleurvlakken met hier en daar een contour van de bergketens. Hodlers levenslange obsessie met de dood culmineert in de nog steeds schokkende serie portretten uit 1915 van zijn geliefde Valentine Godé-Darel op haar sterfbed. In de tentoonstelling ga je, door de thematische opzet, voor het eerst de overeenkomst zien tussen Valentines profiel en de late ‘portretten’ van de Alpen die Hodler waarnam vanuit zijn atelier aan het Meer van Genève. De horizontale kronkelige lijnen zijn zowel vrij als trefzeker onder de hand van de meester. Hodlers parallellisme blijkt geen rigide spoorboekje, maar eerder een wandelkaart met kronkelige paden.

‘Hodler – Parallélisme’, t/m 19 augustus in Musée Rath, Genève (Zwitserland), CHF 15, www.mah-geneve.ch. Van 14 september t/m 13 januari is de tentoonstelling te zien in Kunstmuseum Bern, www.kunstmuseumbern.ch

Hoofdbeeld: Ferdinand Hodler, ‘Het Meer van Thun met symmetrische reflecties’, 1909. © Musée d’art et d’histoire Genève, foto Bettina Jacot-Descombes.

Reageer op Overrompelende portretten van mens en natuur

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er zijn 2 reacties op Overrompelende portretten van mens en natuur
  1. Arnold Wiggers

    liefhebber, nog even wonend in buurkanton Vaud, vandaag mede door de enthousiaste recentie wezen kijken. Merendeel kende ik natuurlijk uit bezoeken aan musea in Bern, Solothurn en Genève. Bovendien zijn er met enige regelmaat Hodler-tentoonstellingen in andere Zwitserse musea. Hoe dan ook: ik was onder de indruk. Mooie klassieke tentoonstelling, goede audio-tour (ietwat beperkt, want slechts 10 werken), niet teveel (anderhalf uur) en ook niet onbelangrijk, zeer beleefd en behulpzaam personeel.

  2. Pieter Vel

    Iedereen die in Genève komt zou een tijdje in die prachtige zaal met Hodlers moeten zitten. Zeer indrukwekkend en hij kan de vergelijking met de grootsten makkelijk doorstaan !!!!