Tentoonstellingen aanmelden

Schipperen met de koloniale erfenis
Marina de Vries

Hoofdredacteur

  • 7 maanden geleden
  • Recensie
  • Volkenkunde

Het voormalige Congomuseum, nu AfricaMuseum, in het Belgische Tervuren heeft zichzelf een onmogelijke opgave gesteld. Het wil én terugblikken op de eigen geschiedenis én van iedereen zijn. Lukt dat?

Open depot met verbannen beelden, waaronder ‘de Luipaardman’ uit 1913.

De binnenkomst in het AfricaMuseum is op zijn zachtst gezegd opmerkelijk. En dat ligt niet alleen aan de enorme glazen doos die naar ontwerp van het minimalistische architectenbureau van Stéphane Beel op afstand van het gerestaureerde hoofdgebouw is neergezet als ontvangst voor het publiek. Dat geldt ook voor de manier waarop je vervolgens het museum betreedt: via een bijna honderd meter lange ondergrondse verbindingsgalerij.

Daar hangen de mea culpa’s over de Belgische koloniale geschiedenis ten teken van een veranderd bewustzijn aan de wand. Ook staat er de open depotopstelling van de verschrikkelijke luipaardman en andere Afrikaanse wildemannen, die nu taboe zijn met de verklaring: ‘De beelden die je hier ziet, maakten vroeger deel uit van de permanente tentoonstelling, maar horen daar nu niet meer thuis’.

Na deze vreemde mix van afstand nemen van het verleden en educatief op eieren lopen belandt de bezoeker terug bovengronds, om zich te vergapen aan het in oude luister herstelde, ietwat protserige museumpaleis.

Houten grafbeelden van de Mayombe, Centraal Congo, vroeg 20e eeuw.

Krokodillenzaal
Dat het na vijf jaar verbouwing heropende AfricaMuseum zichzelf opnieuw moest uitvinden, zoals alle andere volkenkundige musea in de westerse wereld, staat buiten kijf. Het Belgische museum, opgericht in 1898 door koning Leopold II en gewijd aan diens toenmalige particuliere wingewest Congo, heeft een gigantische en kwalitatief hoogstaande collectie van opgezette dieren, muziekinstrumenten, beelden en maskers. De huidige heikele kwestie of al die spullen bijeengebracht door militairen, missionarissen en wetenschappers wel op legale wijze zijn verworven, laat het museum voor wat het is.

Het heeft zichzelf opgezadeld met een andere, enorme missie, namelijk om voort te borduren op de eigen geschiedenis als koloniaal museum, en die niet onder stoelen of banken te steken, en om recht te doen aan de cultuur, geschiedenis en hedendaagse vraagstukken van Congo, Rwanda en Burundi.

Daartoe biedt het museum onderdak aan een hele rits tentoonstellingen. Er zijn zalen gewijd aan de thema’s Rituelen & Ceremonies, Talen & Muziek, Weergaloze kunst, Landschappen & Biodiversiteit, Rijkdommen, en Koloniale geschiedenis & Onafhankelijkheid. In een viertal monumentale ruimtes, zoals de krokodillenzaal, het mineralenkabinet en de voormalige entreehal, lijkt de tijd te hebben stilgestaan.

Land van duisternis
Hoe het museum ook zijn best heeft gedaan om de geweldige objecten zo te tonen dat de exotiek naar de achtergrond verdwijnt en er begrip ontstaat voor de voormalige ‘ander’ – bijvoorbeeld middels universele thema’s als geboorte, huwelijk en dood – de koloniale stem sijpelt voortdurend door. Zo schitteren de als cultureel erfgoed beschermde, vergulde koloniale beelden van Arsène Matton in de oude entreehal, waarbij geklede, blanke reuzenmensen steevast blote, donkere minimensen vertrappelen of in de armen sluiten. Door het hele museum zijn oude muurteksten hersteld, waarin het koloniale geweld als beschavingsmissie wordt uitgevent en de Congo wordt neergezet als land van duisternis. Dat is pijnlijk fascinerend en bezinnend voor wie aan de Europese kant van de koloniale geschiedenis staat, voor mensen aan de andere kant daarvan is dat pijnlijk shockerend en vernederend.

Zaal gewijd aan ‘Landschappen & Biodiversiteit’.

Daarbij blijft de Afrikaanse blik een ondergeschoven kindje. Zeker, er is in de tijdlijn aandacht voor de moord in 1961 op Patrice Lumumba, de eerste premier van het onafhankelijke Congo, maar dan zo minimaal dat je je ogen niet gelooft. Waar zijn de kritische, al dan niet Afrikaanse stemmen? Waar is de adembenemende schilderijenreeks van Luc Tuymans over Lumumba (2000), of de huiveringwekkende film ‘Spectres’ (2011) van Sven Augustijnen, die de Belgische betrokkenheid bij de moord op Patrice Lumumba schrijnend overtuigend uit de doeken doet?

Nee, er is nog een flinke mentaliteitsverandering nodig voordat het AfricaMuseum echt van iedereen is.

AfricaMuseum, Koninklijk Museum voor Midden-Afrika, Tervuren, België, di-vr 10-17, za-zo 10-18, toegang € 12,00, africamuseum.be

Zie ook het artikel in Museumtijdschrift 2018/8.

Hoofdbeeld: Voormalige entree met vier beschermde, vergulde beelden van Arsène Matton (1873-1953) en ‘Nieuwe adem, of Ontluikend Congo’ van Aimé Mpane, 2018.

Reageer op Schipperen met de koloniale erfenis

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er is één reactie op Schipperen met de koloniale erfenis
  1. Leo Huijsen

    Zijn jullie in het bezit van het plaatjesalbum Notre Congo / Onze Congo, uit 1948, van de Jacques chocoladefabriek?