Tentoonstellingen aanmelden

Snelheid, natuur en een gevoel van thuis
David Dorr

Stagiair

  • 2 weken geleden
  • Blog
  • Beeldende kunst

Tijdens kunstbeurs Art Rotterdam hielden Evelien de Munck Mortier van Bureau Spoorbouwmeester en publicist Arjan den Boer een lezing over kunst op Nederlandse stations. Vanuit het hele land waren Museumtijdschriftlezers afgereisd om de uitverkochte lezing bij te wonen.

Peter Alma, ‘Het resultaat van de technische ontwikkeling’, 1939, Amsterdam Amstel, foto: Jannes Linders

Het zal niet alle treinreizigers opvallen. Maar kunst op Nederlandse treinstations is er in alle soorten en maten, van beeldhouwwerken, schilderingen en installaties tot conceptuele, figuratieve en abstracte kunst. Recentelijk hebben Evelien De Munck Mortier en collega’s van NS en ProRail de meer dan driehonderd kunstwerken gecatalogiseerd en in een boek samengebracht, een imposante collectie, van het begin van de spoorwegen rond 1850 tot de dag van vandaag. Kunst op of aan stations heeft vooral als doel om de ervaring van de reiziger te verbeteren. Zo werd in 1938, vertelt De Munck Mortier, een prijsvraag uitgeroepen voor de stationshal van Amsterdam Amstel. Hierin werd gevraagd om een ontwerp te maken dat ‘de aard en uitdrukking van het reizen uitbeeldt’ en ‘daarmee in opwekkende zin de gedachte daaraan verbindt’. Peter Alma won de prijsvraag met twee reusachtige wandschilderingen, die nog steeds in de stationshal te bewonderen zijn. Op een ervan is links een Russische locomotief te zien met het serienummer JS, wat staat voor Jozef Stalin. Alma was een uitgesproken communist en nog steeds lopen er elke dag honderden mensen langs zijn ode aan de Sovjet-Unie.

Trekvogel
Veel kunstwerken in stations gebruiken symboliek waarin aspecten van het reizen een rol spelen. Arjan den Boer, publicist en expert op het gebied van vormgeving in stations en treinen, neemt de microfoon over. Hij vertelt hoe het treinreizen afgebeeld werd aan de hand van vier symbolen: het gevleugelde wiel, de windroos, vogels en de reiziger. Zo stond het gevleugelde wiel in de negentiende eeuw voor de snelheid die de trein bracht. In combinatie met de globe of de windroos, die staan voor de verre oorden waarmee de reiziger verbonden is, benadrukte dit het vooruitstrevende karakter van treinreizen.
Net voor de Tweede Wereldoorlog richtten kunstenaars zich meer op de natuur en kwam de trekvogel in zwang als symbool voor de reislust. Rond de jaren zeventig werd het gebruik van symbolen als achterhaald gezien en werd de reiziger zelf steeds meer afgebeeld: mensen die afscheid nemen of zich haasten. Voor de goede kijker zijn al deze symbolen ook in hedendaagse kunst nog steeds te vinden in de stations van Nederland.

‘Gevleugeld wiel’, 1889, kunstenaar onbekend, Amsterdam Centraal

Avontuur
Na het intermezzo van Arjan de Boer neemt De Munck Mortier ons mee op een denkbeeldige treinreis door Nederland, waarbij thema’s als reizen, herdenking en verbinding aan bod komen. We beginnen op station Leeuwarden, waar Arjan van Helmond een tegeltableau ontwierp. Dit kunstwerk, ‘Golfbrekers’ uit 2019, is een surrealistische voorstelling waarop golven stukslaan op een tapijt. De zee staat hier voor het avontuurlijke van het reizen, het tapijt voor het thuis waar je uiteindelijk terugkeert. Vanaf Leeuwarden stappen we op de denkbeeldige trein op onder meer Zwolle uit, waar het kunstwerk ‘Time Tunnel’ uit 2016 te zien is. Dit is ontworpen door Chaja Hertog en Nir Nadler. In een wandvullende video-installatie worden het verleden, heden en toekomst van Zwolle afgebeeld. Dezelfde reizigerstunnel is te zien, maar in plaats van hedendaagse reizigers lopen er ridders, schoonmakers van nu en robots rond.
Na afloop informeert de ene toehoorder naar het beleid met betrekking tot diversiteit in de kunst (antwoord: er is geen expliciet beleid). Een ander vraagt hoe men omgaat met de zichtbaarheid van kunstwerken, er staat namelijk al een tijdje een bewegwijzeringsbord pal voor een kunstwerk bij Rotterdam Centraal. (antwoord: daar gaan we zeker naar kijken). De lezing was een eyeopener voor de vele Museumtijdschriftlezers, het treinreizen is er een stuk spannender op geworden. Waarna men zich opgewekt over de kunstbeurs verspreidt.

Arjan van Helmond, ‘Golfbrekers’, 2019, Leeuwarden, foto: Sander Tiedema

Met zeer veel dank aan Evelien de Munck Mortier, voorzitter kunstcommissie NS, ProRail en Bureau Spoorbouwmeester, en aan Arjan den Boer, publicist en verzamelaar.

Verder lezen: Kunst op Nederlandse stations, Uitgeverij Thoth en Bureau Spoorbouwmeester, € 24,95, ISBN 978 90 6868 788 0

Hoofdbeeld: John Körmeling, ‘Sunny Cloud’, 2016, Den Haag Centraal, foto: John Körmeling


Reageer op Snelheid, natuur en een gevoel van thuis

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er zijn 4 reacties op Snelheid, natuur en een gevoel van thuis
  1. Albert

    Is de tekst van de lezing nog ergens terug te lezen? Ik woon in het buitenland en zou dit graag terug willen lezen. Of bestaat er een podcast? Bedankt voor uw reply.
    Met spoorse groeten