Tentoonstellingen aanmelden

Strak met een knipoog
Frank van der Ploeg

Publicist en kunsthistoricus

  • 1 maand geleden
  • Recensie
  • Design en toegepaste kunst

Joost Swarte is vooral bekend als tekenaar. Maar hij ontwierp onder veel meer ook glas-in-loodramen en een bril, altijd met een kwinkslag. De Rotterdamse Kunsthal brengt een ode aan deze creatieve geest, die al 50 jaar actief is.

Zo lang ik me kan herinneren (en ik zal de enige niet zijn) is het strakke lijnenspel van Joost Swarte (Heemstede, 1947) in mijn omgeving aanwezig. Van de avonturenstrip Katoen + Pinbal (1972-79), kinder- en decemberpostzegels (1984/’91), de King Atlas van 1991 en thematische telefoonkaarten tot cd-samenwerkingen met zangeres Fay Lovsky. En dan zijn we met deze fractie van ’s mans productie pas halverwege.

Joost Swarte is 50 jaar professioneel actief, reden voor de Kunsthal om met ‘Joost Swarte overal’ in vijf kabinetten vijf decennia tekenkunst te tonen. De tentoonstelling begint met pagina 1 van zijn eerste volwaardige strip, uit 1969. Maar verwacht in Rotterdam geen rechttoe rechtaan chronologisch overzicht. Het oeuvre is thematisch opgeknipt, van Klassiekers en New Yorkers tot Portretten en In de ruimte.

Blik op tentoonstellingszaal (foto: Barbara Keijzers)

Net als zijn eerste strip hoort de illustratie De Spiegel (1983), waar Swarte een compleet verhaal in één beeld heeft gevangen, bij de Klassiekers. Het blijkt een kantelpunt. Het is deze beeldtaal – strip noch pure illustratie noch cartoon – die hem tot op de dag van vandaag geliefd en grensoverschrijdend maakt, voorbij de strip en geografisch. Zo is er een niet opdrogende stroom bijdragen aan bijvoorbeeld het Belgische tijdschrift Humo en het Amerikaanse The New Yorker. Niet zelden veroorzaken ze ‘grimlachjes’, om met Piet Paaltjens te spreken.

Love Stories, omslag voor The New Yorker uit 2014 © Joost Swarte

Klare taal
“Het stripverhaal is de moeder van alle kunsten,” aldus Swarte in een interview in Trouw in 2012 ter gelegenheid van de dan gepubliceerde stripbundel Bijna compleet. Er is namelijk vrijwel niks voor nodig (tekengerei en een ondergrond) en een goede tekening vult niet volledig in, maar laat het oog van de beschouwer de vrije loop. Taal is dwingender, want de lezer volgt het woordpad. In de loop der jaren reduceert Swarte de hoeveelheid tekst.

Ook zijn zelfontworpen lettertypes bevestigen die trend. Voor de kopteksten bij de expositie is ‘the less’ (2015) gebruikt: een uitgebeend schreefloos lettertype. Naakt & Kaal, zoals de titel van een door hem verstript liedje. Het zou een alternatieve bewoording kunnen zijn voor de door hem gehanteerde tekenstijl, waarvoor Swarte het begrip ‘klare lijn’ muntte: een strakke lijnvoering, de lijn altijd in dezelfde dikte en zonder arceringen of schaduwen.

Swarte voorziet zichzelf en andere tekenaars doorlopend van podia met het oprichten van uitgeverijen en tijdschriften. Hij is in 1971 initiatiefnemer van Modern Papier, een striptijdschrift in eigen beheer, dat een paar jaar later opgaat in het even roemruchte Tante Leny Presenteert!. Vandaag de dag is er striptijdschrift Scratches van de gelijknamige uitgever, die in het kader van de huidige expositie een bundel prenten op groot formaat heeft uitgebracht.

Blik op tentoonstellingszaal (foto: Barbara Keijzers)

Worteltafel
Naast op zichzelf staande creaties verrijkt Swarte de wereld als hij in opdrachtgevers gelijkgestemde geesten ontwaart. Van een prentenboek over De Stijl voor kinderen, glas-in-loodramen, de huisstijl van het Haarlemse FrietHoes, hier en daar een woonhuis en een theater tot een bril voor de lokale opticien. Die bril past hem als een maatpak, want is strak met een knipoog: de metalen palletjes van het scharnier zijn zichtbaar als aanhalingstekens; elke drager beziet de omgeving subjectief.

Soms zou je willen dat meer van zijn getekende ideeën worden uitgevoerd. Een mooi voorbeeld is Slagveld, ook: Worteltafel (1987/1991). Hier wint de groente het van het koksmarteltuig: vier reusachtige penen houden twee glasplaten in bedwang waartussen een kookboek kan worden gelegd. Ze balanceren op platgelegde en daarmee onschadelijk gemaakte messen. In alles stripachtig, maar bovenal praktisch.

De worteltafel symboliseert Swartes soepele breingolven. Ze stellen vraagtekens bij vaste waarden en keren ze bij voorkeur om. Maar nooit dogmatisch. Hier ontmoet de striptekenaar de strenge constructivist.

‘Joost Swarte overal’, t/m 19 januari, Kunsthal, Rotterdam, MK geldig.

Hoofdbeeld: Piet Mondriaan in zijn atelier in New York, uit het kunstprentenboek ‘En toen De Stijl’, 2017 © Joost Swarte

Reageer op Strak met een knipoog

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht

Er zijn 4 reacties op Strak met een knipoog
  1. Albert van Hattum

    En vergeet niet zijn bijdrage aan Haarlem. Met zijn ontwerp voor het Filmhuis/Filmschuur samen met Francine Houben

    • Ton Bloemzaad

      Het is de Toneelschuur. Joost ontwierp die in samenwerking met architect Henk Doll (spreek uit: dul), voormalig medewerker van Mecanoo, en bij dit project verantwoordelijk voor de technische uitwerking van het gebouw.

  2. Johan Lavooi

    Ik heb in elk geval een keer een uitgevoerde worteltafel gezien. Waar precies weet ik niet meer, maar deze moet ergens zijn.

    • Frank van der Ploeg

      Beste Johan,
      De Worteltafel is zeker uitgevoerd (in een oplage van 11 na wat prototypes). Google maar op Swarte en worteltafel of Swarte en Slagveld.