Tentoonstellingen aanmelden

Tragiek vertalen in kunst
Esmé van der Krieke

Stagiaire Museumtijdschrift

  • 3 maanden geleden
  • Recensie
  • Beeldende kunst

Het Valkhof vertelt over het leven van Ceija Stojka, het Romameisje dat drie concentratiekampen overleefde. Pas op 55-jarige leeftijd bracht zij haar geschiedenis naar buiten met boeken en meer dan duizend schilderijen.

Het aangrijpende leven van Ceija Stojka (1933-2013) begint in het Oostenrijkse Kraubath an der Mur. Ze wordt geboren als vijfde van zes kinderen in een gezin dat deel uitmaakt van de Lowara, een groep Roma-paardenhandelaren. Haar vader en jongste broertje zijn omgekomen in de concentratiekampen, maar de rest van het gezin heeft het overleefd. Dit is bijzonder, want slechts tien procent van de Romabevolking is levend uit de oorlog gekomen.

Na de oorlog werd onder de overlevenden niet meer gesproken over de gruwelijke ervaringen. Ook konden zij hun herinneringen niet op papier zetten, want de meeste Roma konden niet lezen en schrijven. Dat Stojka zelf wel een beetje kon schrijven (in een soort van Duits) en haar verhaal openbaar werd gemaakt, is dus uitzonderlijk. De tentoonstelling in Museum Het Valkhof is in nauwe samenwerking gemaakt met Maison Rouge in Parijs, en laat zien hoe de teksten en de schilderijen van Stojka met elkaar zijn verweven.

Zaaloverzicht ‘Ceija Stojka. Oorlogsherinneringen van een Roma’ in Museum Het Valkhof, foto: Museum Het Valkhof.

Speels en dreigend
Wat de werken van Stojka zo bijzonder maakt, is dat ze haar verhaal vertelt vanuit het perspectief van het tienjarige kind dat zij was toen ze de oorlog meemaakte. Kenmerkend is het felle kleurgebruik en de schetsmatige manier van schilderen. Vooral de werken over het rondtrekkende bestaan van haar Romafamilie bevatten veel levendige kleuren; wanneer zij schildert over de concentratiekampen wordt het al snel grauw en donker. Het museum speelt hierop in door het kleurgebruik in de zalen af te stemmen op de sfeer in de kunstwerken.

Ceija Stojka, zonder titel, 1995, coll. Antoine de Galbert, Parijs, foto en copyright: Célia Pernot.

Dat tekst en kunst onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, blijkt uit de vele teksten die Stojka op, en vooral aan de achterkant van, haar kunstwerken heeft geschreven. Hier komt de bijzondere band met haar moeder naar voren, die in alle concentratiekampen aan haar zijde stond. Teksten als ‘Mama, mama waar ben je? Ze slaan ons’ en ‘Treurige aarde’ op kunstwerken met soldaten, prikkeldaden en angstige mensen geven een huiveringwekkend effect.

Het kinderperspectief komt, naast de kinderlijke manier van schilderen, ook letterlijk naar voren doordat Stojka vanuit het oogpunt van een kind schildert. Dit is bijvoorbeeld te zien in het schilderij van een soldaat die met zijn billen naar de kijker is toegekeerd en met zijn hoofd door zijn benen de toeschouwer aankijkt. Hij heeft zijn hoofd ter hoogte van een kind en is op een speelse, maar toch ook een dreigende manier afgebeeld.

Ceija Stojka, ‘Reizen in de zomer door de zonnebloemen’, 1996, coll. Meier, Wenen, foto en copyright: Célia Pernot.

Dromen op aarde
Op de muur van de een-na-laatste zaal staat geschreven: ‘Ceija, ben je in de hemel of droom je? Droom je dat je op aarde bent? Je kunt niet uit Bergen-Belsen weg zijn gekomen! Dat is onmogelijk.’ Stojka schreef dit over haar bevrijding op 15 april 1945 uit concentratiekamp Bergen-Belsen. De bezoeker betreedt vervolgens de laatste, geel gekleurde zaal met schilderijen vol zonnebloemvelden. De hele zaal schreeuwt: vrijheid!
Toch schemert ook de pijn van na de oorlog door, want hoe pak je het leven na zo’n traumatische ervaring in vredesnaam weer op? Het Valkhof zet het verhaal van Stojka op levendige wijze neer, waarin je als toeschouwer wordt meegesleurd in de verschillende emoties die zij als kind en op het moment van schilderen moet hebben gevoeld. Stojka was een waar talent, een kunstenaar zonder opleiding die haar ontroerende verhaal met een indrukwekkende hoeveelheid kunstwerken wist over te brengen.

 

‘Ceija Stojka. Oorlogsherinneringen van een Roma’, t/m 10 juni in Museum Het Valkhof, Nijmegen, MK geldig, www.museumhetvalkhof.nl

Hoofdbeeld: Ceija Stojka, zonder titel, 1994, coll. Meier, Wenen, foto en copyright: Célia Pernot.

Reageer op Tragiek vertalen in kunst

Dit veld is verplicht Vul een geldig emailadres in
Dit veld is verplicht
Er is één reactie op Tragiek vertalen in kunst
  1. Jeroen lücker

    Vanaf drie mei heb ik een tentoonstelling in kunst WG AMSTERDAM met een schilderij van 300×350 cm naar de still uit de film over de laatste trein uit Westerbork met Settela Steinbach !