Erik Spaans28 april 2026
Je zou het een gevalletje ‘gezinshereniging’ kunnen noemen. In het Frans Hals Museum in Haarlem hangt het vermaarde Portret van een meisje in het blauw van Johannes Verspronck (1600-62) tijdelijk weer tussen haar ouders. Het meisje is normaal gesproken te zien in de eregalerij van het Rijksmuseum, waar ze sinds jaar en dag geldt als een van de publieksfavorieten. De pendantportretten van de ouders zijn afkomstig uit Rijksmuseum Twenthe in Enschede. Dat we hier met familieleden te maken hebben, staat niet onomstotelijk vast, maar is wel zeer waarschijnlijk omdat het drietal zich tot aan het begin van de negentiende eeuw in dezelfde (Duitse) collectie bevond. Bovendien stemmen de formaten overeen en delen ze het jaartal 1641. In die Duitse collectie bevond zich overigens ook nog een vierde schilderij van Verspronck. Dat mansportret (wellicht ook een familielid) werd in 1970 voor het laatst op een veiling gesignaleerd.
Haarlem
Versproncks meisje gaat bijzonder luxueus gekleed. Haar blauwe jurk is afgezet met sierlijke bloemmotieven. Haar schouders zijn bedekt met meerdere lagen verfijnd kant en ze draagt een fortuin aan parels om haar nek en pols. Ze kijkt de toeschouwer aan met vriendelijke hertenogen. Wie was dit meisje? We weten vrijwel niets van haar behalve dan dat ze – gelet op haar kleding en sieraden – uit een welgesteld milieu afkomstig moet zijn en vermoedelijk in Haarlem woonde.
Haarlem is de stad waar Johannes Verspronck zijn hele leven heeft gewoond en gewerkt. De bekendste Haarlemse kunstenaar was Frans Hals, bij wie Verspronck vermoedelijk nog een tijdje in de leer is geweest. Maar met een bevolking (halverwege de zeventiende eeuw) van zo’n 50.000 zielen was er genoeg emplooi voor andere portretschilders. En in de persoon van Verspronck vonden Haarlemse kooplieden, regenten, brouwers en schutters een nét iets verfijnder alternatief voor de recht-voor-z’n-raap schildertrant van Hals.
Struisveer
Hoewel er ook enkele genrestukken en een stilleven van zijn hand bewaard zijn gebleven, was Johannes Verspronck vooral gespecialiseerd in het schilderen van portretten. Als klant wist je bij hem precies waar je aan toe was: beetje schuin van opzij bezien, afgesneden op heuphoogte, haarfijn uitgewerkt en geplaatst in een ondefinieerbare ruimte. Aan het schilderen van achtergronden deed Verspronck niet en requisieten werden tot een minimum beperkt: een boek, een handschoen, een hoed…
Of een struisveer. Zowel het meisje in het blauw als haar moeder houden er eentje vast. Maar een bruikbare aanwijzing voor de identiteit van de geportretteerden kan dat bezwaarlijk genoemd worden. Toch hoopte emeritus-hoogleraar kunstgeschiedenis Frans Grijzenhout het anonieme drietal een naam te kunnen geven toen hij de Haarlemse archieven indook om ontelbare huwelijkscontracten, boedelinventarissen, belastingaanslagen en testamenten door te vlooien op zoek naar aanwijzingen. Grijzenhout is bedreven in dat soort speurwerk. Hij stelde al eens vast dat de zogenaamde ‘burgemeester van Delft’ van Jan Steen in werkelijkheid een korenhandelaar (en zakenrelatie van de schilder) was. Ook wist hij de locatie in Delft te traceren die model heeft gestaan voor het befaamde ‘Straatje’ van Johannes Vermeer.
Focuspresentatie zonder focus
Maar pogingen om de identiteit van het drietal van Verspronck vast te stellen of anders toch op z’n minst enkele gegadigden naar voren te schuiven, leverden niets op. Mogelijk waren de geportretteerden – net als de schilder zelf – katholiek. Daarvan zijn doorgaans mondjesmaat doopgegevens bekend en dat bemoeilijkt het zoeken. Het Frans Hals Museum maakte er maar het beste van en heeft een wand ingericht met teksten waarin Grijzenhouts zoektocht bondig en vermakelijk wordt geschetst. Een beetje ironisch is het ondertussen wel dat het uitgerekend een ‘focuspresentatie’ aan focus ontbreekt.
