Er staat geen zuchtje wind, de enige rimpeling in het water van de Merwede wordt veroorzaakt door een bootje dat groenten en ander voedsel naar een beurtschip brengt dat op het opkomende tij ligt te wachten. Blauw en geel strijden om voorrang in een lucht vol pluizige wolkenflarden. J.M.W. Turner heeft de essentie van een vroege zomerochtend in verf weten te vangen. Dordrecht ontwaakt.

De tentoonstelling ‘Water en licht’ in het Dordrechts Museum plooit zich rond dit topstuk Dort Packet Boat (1818). Daarmee is niet gezegd dat het aan verdienstelijke bijrollen ontbreekt. Maar het indrukwekkende riviergezicht van Joseph Mallord William Turner (1775-1851) trekt onherroepelijk de meeste aandacht. Ga er gerust even goed voor zitten: dit is een schilderij om een zonnig humeur van te krijgen.

Sensatie
Turner voltooide het doek in 1818, een jaar nadat hij een bezoek aan Dordrecht had gebracht. In de Royal Academy in Londen veroorzaakte het een sensatie. Dort, or Dordrecht: The Dort Packet-Boat from Rotterdam Becalmed – zoals de volledige titel luidt – werd daar geprezen als “een van de meest magnifieke schilderijen ooit tentoongesteld”. Na zo’n anderhalve eeuw in een Brits landhuis te hebben gehangen, belandde het schilderij in 1977 in het Yale Center for British Art in het Amerikaanse New Haven. Dat museum beschikt over de grootste collectie Britse kunst buiten het Verenigd Koninkrijk. Turners meesterwerk is nu voor het eerst te zien in de plaats waar de aanzet tot zijn ontstaan werd gegeven. En ja, dat voelt als thuiskomen.

Reisherinnering
De tentoonstelling toont nog dertien andere werken (schilderijen en mezzotints) van Turner. Ook zijn er werken te zien van zeventiende-eeuwse meesters die door hem werden bewonderd, en van Hollandse tijdgenoten van Turner. Hij bracht vijf keer een bezoek aan Nederland. Hij vond het raar dat iedereen hier “on the wrong side of the road” reed, maar was zeer gesteld op de Hollandse steden. Ook koesterde hij bewondering voor schilders als Jacob van Ruisdael, Willem van de Velde de Jonge, Jan van Goyen, Meindert Hobbema en – vooral – Aelbert Cuyp. Bij aantekeningen over lichteffecten in zijn schetsen noteerde hij meer dan eens diens naam. In 1815 had Turner in Londen Cuyps monumentale gezichten op Dordrecht gezien, waaronder een met het beurtschip De Zwaan (Frick Collection, New York). Turners Dort Packet Boat is een rechtstreeks eerbetoon aan deze schilderijen én aan Dordrecht. En het is ook een beetje een reisherinnering. In de mast van het schip hangt – net als bij Cuyp – een rode vlag met daarop een witte zwaan.

De thema’s licht en water komen terug in enkele latere werken van Turner op de tentoonstelling. In een welhaast abstracte compositie als Squally Weather (ca. 1840-45) spat het zeewater zowat van het doek. Een schilderij met loodgrijze wolken boven een woelige zee is naast een vergelijkbaar werk van Jacob van Ruisdael gehangen. Ook hier maakt Turner bepaald geen geheim van zijn schatplichtigheid: hij gaf het doek de titel Port Ruysdael (1826).

Echo
Het is voor de bezoeker misschien even schakelen om in het vervolg van deze als ‘tweeluik’ gepresenteerde tentoonstelling geconfronteerd te worden met de installaties van de hedendaagse kunstenaar Nicky Assmann (1980). Een ogenschijnlijk wat vreemde combinatie, die in de praktijk aardig uitpakt. Misschien wel omdat het weinig moeite kost in de manier waarop Assmann met licht speelt een echo van J.M.W. Turner te ontwaren.