Het leuke aan biënnales is dat je op plekken komt waar je anders niet snel heen zou gaan. En dat de kunst niet alleen de aanleiding is voor dat tripje, maar je ook nog eens anders – vaak beter – laat kijken naar die plek. Dat geldt zeker voor de Paltz Biënnale, die dit jaar voor de zesde keer wordt georganiseerd op Landgoed De Paltz, een negentiende-eeuws landgoed op de Utrechtse Heuvelrug dat normaal niet toegankelijk is voor publiek. Op het deel dat zij pachten en bewonen, nodigen Meria Bakker en Wouter Blom elke twee jaar acht kunstenaars uit om nieuw werk te maken dat reageert op de natuur, geschiedenis en verborgen verhalen van de plek.

Wat aan het landgoed meteen opvalt is de gekunsteldheid van de natuur. Er is een nepwaterval van indrukwekkende hoogte, een flinke vijver met kronkelende paadjes eromheen en overal staan voederplekken om vogels en andere dieren te verleiden tot een optreden.

Met haar theatertje tussen de bomen speelt Katharina Busl daarop in. De natuur voert hier een toneelstuk op, geregisseerd door de mens maar nooit helemaal gedomesticeerd. Op het podium staan drie pilaren met vormen die het midden houden tussen luidspreker, oor en bloem. De geplooide gordijnen rondom zijn gemaakt van landbouwplastic met camouflageprint, verwijzingen naar de akkerbouw in de buurt en de nabijgelegen vliegbasis Soesterberg. Een groter stempel kan de mens haast niet drukken op de natuur.

Maanlander
Je hoort vliegtuigen overkomen als je door het bos loopt. Bij het werk Relate van Bouke Groen vermengt het gebrom zich met ander sonoor geluid, dat van toonhoogte verandert als je tussen de witte paaltjes beweegt. Die markeren steeds het midden tussen twee bomen, waarvan Groen de onderlinge afstand vertaalde in een geluidsfrequentie. De onzichtbare communicatie via ondergrondse sapstromen wordt zo hoorbaar.

De relatie tussen mens en natuur keert terug in veel kunstwerken. Bij Krystel Geerts gebeurt dat poëtisch-associatief, in een wenteltrap die de gedachten de ruimte in lanceert en eruitziet als een enorm elfenbankje. Het duo KCCM, bestaande uit Cathelijne Montens en Krijn Christiaansen, plaatste wildcamera’s en uitkijkposten om de aanwezige fauna te bestuderen, van mier tot das. Heleen Blanken bouwde een soort maanlander, die liefst wil versmelten met de bosbodem en verandert naarmate er regen valt en insecten de technologie koloniseren. En voor een komische noot met serieuze ondertoon trok Agata Siwek een zelfgemaakt wolvenpak aan om in het bos bladeren te harken of de kliko aan de straatkant te zetten. Natuur als een keurig aangepaste gast.

Mozaïek onder boomwortels
De werken in de Paltz Biënnale zijn stuk voor stuk van hoge kwaliteit. Maar een echte uitschieter is Anatomy of Belonging van Suat Ögüt. Het werk is geïnspireerd op een nieuwsbericht over een Palestijnse boomgaard waar weinig wilde groeien omdat – zo ontdekte men na graven – er een Byzantijnse mozaïekvloer onder lag. Ögüts exemplaar roept meteen beelden op van archeologische opgravingen, zo authentiek oogt het. Maar de afbeelding is onmiskenbaar hedendaags: het zijn boomwortels die de voet van de omgevallen boom ernaast spiegelen. Daarmee weet de Turks-Nederlandse kunstenaar Landgoed De Paltz te verbinden met grotere thema’s  als worteling, migratie en toebehoren, en weet hij ook nog een link te leggen met de beladen actualiteit in het Midden-Oosten.

Janneke Kornet zoomt ook ver uit. Zij onderzocht welk plantaardig voedsel werd gegeten door onder andere rijke boeren in 1731 in de Soester Eng en door de familie Bartolotti, die in de zeventiende eeuw de nabijgelegen buitenplaats Heuvel en Dael bewoonde. De gerechten zijn gefotografeerd nadat ze zijn uitgestald op keramische borden in de vorm van percelen op de landkaart – letterlijk eten van het land. Die foto’s zijn op hun beurt weer geprint op een tafellaken van wol dat afkomstig is van de schapen op de Paltz-heidegrond. Op het laatste bord ligt rijsttaart met cranberries en blauwe bessen, vergezeld door waterspinazie met rijst – een gerecht dat Kornet toeschrijft aan de Eempolder in 2050. Daarmee neemt ze een voorschot op de achttiende editie van de Paltz Biënnale, wanneer het hier vermoedelijk een stuk natter zal zijn.