Tijdmachine
De tijd lijkt stilt te staan in de eerste zaal. Kleurrijke straatorgels staan verspreid onder de gewelven van de middeleeuwse Buurtkerk waarin het museum gevestigd is. Een gigantisch kerkorgel vult de hele rechterwand. Dan barst het geluid los: het zestiende-eeuwse carillon luidt een nieuw uur in en vult de zaal met een helder klankspel. De tonen weerkaatsen tegen de golvende gewelven.

In elke zaal van het museum ontvouwt zich een deel van de geschiedenis van machines die geluid maken, zoals speelklokken, automaten en orgels. Wie de instrumenten wil horen, kan het beste aansluiten bij een rondleiding. In de zaal ‘Het danspaleis’ sta je oog in oog met een bonte verzameling dansorgels uit de twintigste eeuw: van metershoge, uitbundig beschilderde blikvangers tot kleinere, houten varianten. De donkere houten vloer en de gedempte verlichting geven de ruimte de sfeer van een danszaal of een gezellig café.

Het grootste dansorgel in de zaal, De Mortier uit 1927, trekt de aandacht. Dit zes bij vier meter hoge instrument is uitbundig versierd met sierlijke krullen en beschilderd met bloemenmotieven in pasteltinten. Zodra de rondleider het orgel in gang zet, vult een golf van krachtige muziek de ruimte. Meer dan vijfhonderd orgelpijpen, enkele trommels en 101 pianotoetsen komen tot leven en produceren een knallend geluid dat je bijna fysiek voelt.

Het dansorgel is gebouwd door Theophile Mortier (1855-1944), een van de belangrijkste Belgische orgelmakers uit het begin van de twintigste eeuw. Het instrument was vooral populair op kermissen in Zuid-Nederland. Om het te vervoeren naar verschillende steden, werd het gedemonteerd in kleinere delen. Eenmaal op locatie konden feestvierders hun favoriete liedje aanvragen uit een grote collectie orgelboeken van Belgische arrangeurs.

De klok terugdraaien
Museum Speelklok ontstond in 1956 uit een tijdelijke tentoonstelling van de Kring van Draaiorgelvrienden en Stichting Stadsontspanning Utrecht en groeide uit tot een museum voor mechanische muziek en vakmanschap. Inmiddels hebben ongeveer 1.250 instrumenten een vaste plek in de collectie van Museum Speelklok.

De instrumenten hoeven niet groot of uitbundig te zijn om geliefd te worden. In ‘De huiskamer’ – een ruimte in het museum ingericht met een witte eettafel, een namaakraam en enkele kasten – staan juist kleinere automaten centraal. Dat zijn mechanische figuren die bewegen en vaak muziek maken, met een geschiedenis die teruggaat tot de oudheid. Vooral in de achttiende en negentiende eeuw bereikten ze een hoogtepunt in Europa, met levensechte en vaak speelse creaties die techniek en vermaak combineren.

Het speeldoosje Konijn in kool (1911) past in twee handen en speelt, eenmaal opgewonden, een lieflijk melodietje. Een wit konijntje, gemaakt van papier-maché en bekleed met echt konijnenbont, zit verstopt in een kool en komt schuchter tevoorschijn. Door die charme werd het doosje op grote schaal geproduceerd in onder meer Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk, en groeide uit tot een van de publieksfavorieten in het museum.

Eigentijds klokkenspel
Deze mechanische instrumenten blijken verrassend actueel. In een tijd waarin technologie steeds onzichtbaarder en feillozer wordt, draait het in Museum Speelklok juist om het zichtbaar maken van mechaniek. In de nieuwe collectiepresentatie, die vanaf 15 april te zien is, legt het museum de binnenkant van deze instrumenten bloot en laat zien hoe innovatie al eeuwenlang voortbouwt op vakmanschap.

Op die manier verbindt Museum Speelklok verleden en heden. De nieuwste aanwinst, Porcelain Piano (2018) van Jelle Mastenbroek, vertaalt het klassieke concept van het muziekorgel naar een hedendaags idee. Mastenbroek combineert twee alledaagse objecten, de servieskast en de piano, op een verrassende manier. Maar liefst 48 porseleinen borden zijn afgestemd en gekoppeld aan de pianotoetsen, zodat ze samen een muzikaal geheel vormen. Innovatie hoeft hier niet per se digitaal te zijn.

Na een bezoek kijk je anders naar iets ogenschijnlijk eenvoudigs als een klok: achter elke tik schuilt een geschiedenis van inventiviteit, creativiteit en ambacht. En het zet je kijk op tijd in perspectief, want iets wat door mensen is bedacht, kan door het mechaniek ook haperen of vooruitlopen. In Museum Speelklok verstrijkt de tijd niet alleen, maar klinkt er ook muziek.