De oude Grieken zagen de kosmos als de harmonieuze ordening van het heelal. In de nieuwe collectiepresentatie van het Van Abbemuseum staat juist de veranderlijkheid van onze manieren om de wereld te structureren centraal. Tijd, ruimte en ordening blijken geen vaste gegevens, maar iets wat voortdurend verschuift. De bezoeker van de ‘Collectie als kosmos’ kijkt daardoor niet alleen naar kunst, maar wordt zich ook bewust van zijn eigen positie ertussen.

Wie een van de eerste zalen binnenloopt, ziet zichzelf in de spiegel tussen de kunstwerken geplaatst. Even verderop moedigen de grijze, H-vormige elementen van Robert Morris (1931-2018) de bezoeker aan te letten op de lichamelijke ervaring van de ruimte. Door tussen zulke eenvoudige objecten door te lopen, verschuift de aandacht naar je eigen beweging. En de zuilachtige sculptuur met bellen, Sonic Celestial Rope (2022) van Haegue Yang (1971), verbindt het museum subtiel met de wereld erbuiten: wanneer de zon in Eindhoven haar hoogste punt bereikt, klinkt het werk en wordt de kosmos even hoorbaar in de zaal.

In het laatste deel van de collectiepresentatie, over ‘Kosmische tijden’, zijn de kunstwerken dicht bij elkaar geplaatst, zodat ze makkelijk te vergelijken zijn. Een druk rondzwaaiende gloeilamp schijnt licht op de eindeloze pogingen van de mens om invloed uit te oefenen op het ritme van de kosmos. Wie de wereld wil begrijpen, moet haar niet op afstand ordenen, maar zich ertussen bewegen.