De 19^de editie van Sonsbeek vindt plaats in 2049. Dat lijkt een droge mededeling uit de mond van Sonsbeek-directeur Orlando Maaike Gouwenberg, maar in dat ene zinnetje liggen toekomst, verleden en heden besloten. Over 23 jaar bestaat de oudste terugkerende Europese kunstmanifestatie in de openbare ruimte namelijk precies een eeuw. Sonsbeek werd in 1949 bedacht door de vicevoorzitter van de Arnhemse VVV om de kapotgebombardeerde stad toeristeninkomsten te bezorgen en de getraumatiseerde bewoners een verzetje te bieden. De honger naar kunst bleek enorm. Er werden 125 duizend bezoekers geteld.

Sonsbeek was oorspronkelijk opgezet als triënnale en toonde internationale beeldhouwkunst. Zowel het driejaarlijkse ritme als de nadruk op sculptuur maakten in de jaren 1960 plaats voor een ander format. Onder curatoren als Wim Beeren en Jan Hoet groeide Sonsbeek uit tot spraakmakend platform voor beeldende kunst in de volle breedte, dat zich vaak uitstrekte voorbij de grenzen van het park waar het naar vernoemd is. Dat voor iedere editie een nieuwe curator en organisatie werd aangetrokken, hield het spannend maar zorgde ook voor instabiliteit. Dat bleek maar weer in 2022 toen de curatoren uit protest tegen een onveilige werkomgeving opstapten en Sonsbeek dreigde te imploderen. De gemeente Arnhem besloot echter dat het evenement gered moest worden en zorgde voor een vaste jaarlijkse bijdrage – voor het eerst in de geschiedenis van Sonsbeek. Die bijdrage geeft de directeur zoveel vertrouwen in de lange termijn dat zelfs een traject tot het eeuwfeest al is uitgestippeld.

Het uitgangspunt ‘herinnering als levende daad’, dat gastcuratoren Amira Gad en Christina Li voor de huidige editie hebben geformuleerd, past bij die opgerekte horizon. De kunstwerken die zij hebben geselecteerd gaan over de geschiedenis van Arnhem en het park, maar ook over herinneren in het algemeen.

Eerste bronzen transvrouw
Met haar rode vrouwfiguur in het water aan de parkrand refereert Mounira Al Solh (1978) aan de Feniciërs die duizenden jaren geleden vanuit haar geboorteland Libanon over de wereld reisden. De vrouw heeft een bootje op haar hoofd en een roeispaan in haar hand. Maar ook een koffer en mobieltje, vaak het enige dat hedendaagse Libanezen bij zich hebben als ze vluchten voor oorlog, vergelijkbaar met Arnhemmers in 1944. Het werk heet En Europa sloeg op de vlucht, waarbij het feit dat Europa ook de naam is van de Fenicische prinses die door de Griekse oppergod Zeus werd ontvoerd, het cirkeltje helemaal rond maakt.

Belichaamde herinnering vinden we ook terug bij Puppies Puppies (1989). Deze transvrouw legt ieder stadium van haar transitieproces vast door regelmatig een afgietsel te maken van haar lijf. Haar tijdelijke staat, die later alleen nog herinnering is, wordt vervolgens vereeuwigd in brons. Als eerste bronzen beeld van een transvrouw ter wereld schrijft het werk ook nog geschiedenis.

Helemaal van nu is de combinatie van 3D-geprinte blobs van kunsthars en sensoren die Femke Herregraven (1982) inzet om onder andere bodemtemperatuur en waterstromen te meten op locaties in het park waar vroeger Arnhems eerste industriegebied stond. AI vertaalt die data naar beelden van een synthetisch woud, getoond op een groot ledscherm in de vijver. Het werk roept een mogelijke toekomst op uit data die niet worden opgeslagen. Daardoor is het beeld niet te herhalen en wordt het zelf ook meteen herinnering.

Bloementapijt
Zoals de roemruchte edities uit de jaren 1970 heeft ook de huidige editie locaties in de stad. Zo verpakte Larry Achiampong (1984) een deel van de beeldengroep Burgers van Ubbo Scheffer, op de stoep van het politiebureau, in een pan-Afrikaanse vlag. Niet om het werk te cancellen, zoals sommige voorbijgangers dachten, maar om een extra laag toe te voegen: de historisch moeizame relatie tussen zwarte leden van de burgerfamilie en het staatsgezag. Iets verderop heeft Anne-Mie van Kerckhoven (1951) met potplanten een kleurrijk bloementapijt gemaakt in de vorm van een sterrenstelsel, een astronomisch fenomeen dat wij pas zien als het al miljoenen jaren oud is. Na afloop van Sonsbeek worden de 32.940 planten verdeeld onder bezoekers – om mee naar huis te nemen, bij wijze van herinnering.

In kunstcentrum Rozet is werk te zien van de inmiddels overleden On Kawara (1932-2014), die al meedeed aan Sonsbeek 1971 door een telegram met de tekst ‘I AM STILL ALIVE’ te sturen. Onder de titel Pure Consciousness zijn zeven van zijn beroemde datumschilderijen opgehangen in een Arnhemse kleuterklas in de verwachting – of hoop – dat ze een herinnering opwekken bij de kinderen. Volwassen hersenen worden op dezelfde locatie geprikkeld door archiefdozen in stellingkasten: het fysieke geheugen van Sonsbeek zelf. Vanwege de organisatorische vluchtigheid zijn die nooit geordend of zelfs maar uitgepakt. Maar dat gaat nu gebeuren. De komende 23 jaar moet voldoende tijd bieden om het verleden te reconstrueren.