Deep seeing currents heet het nieuwste werk van kunstenaar Olafur Eliasson. Deze permanente installatie staat niet in een museum, maar in het aquarium van Artis in Amsterdam. Voor de dierentuin maakte de Deens-IJslandse kunstenaar een verbeelding van de diepzee. Hiermee hoopt hij mensen bewust te maken van de schoonheid van de natuur.

In de verduisterde ruimte klinkt een krakende bromtoon, alsof een reusachtige ijslaag openbarst. De vloer trilt en duizenden lichtjes dwarrelen naar het metershoge plafond. Het zware basgeluid maakt na een korte tijd langzaam plaats voor een pulserende hoge fluittoon, het mysterieuze gezang van walvissen. Na een korte duisternis golft een tiental lichtjes nu van links naar rechts. De ervaring roept associaties op met de onderzeewereld maar blijft toch onbestemd.

“De diepzee is het grootste en meest onbereikbare natuurgebied op aarde en cruciaal voor ons voortbestaan. Maar het is ook een plek die zo afgelegen en onherbergzaam is, dat we er meer niet over weten dan wel. Ik wil iets daarvan invoelbaar maken”, vertelt Olafur Eliasson (1967) bij de presentatie van Deep seeing currents in Artis. De installatie is geïntegreerd in de wandelroute door het aquarium.

Zonsondergang
De natuur is een terugkerend thema in het werk van de Deens-IJslandse kunstenaar. Met technologie en wetenschap recreëert hij fenomenen als de regenboog of bergbeekjes in musea. Eliasson werkte al immersief toen het woord nog niet in het Nederlands bestond.

In 1998 kleurde hij in diverse landen rivieren gifgroen met een wateroplosbaar pigment, wat veel commotie veroorzaakte. Zijn bekendste werk is The weather project (2003), waarbij hij een mistige zonsondergang creëerde in de Turbine Hall van Tate Modern in Londen.

Vulkanen
“Met Deep seeing currents wil ik een lichamelijke ervaring van de diepzee bieden. Van het licht, de dichtheid, de druk en de geluiden”, zegt Eliasson. “Vanaf 100 meter is het pikdonker maar er gebeurt van alles. Er zijn vulkanen en er leven onbekende diersoorten. Op de diepe zeebodem liggen duizenden jaren oude karkassen van zeedieren, die door de druk en kou zijn geconserveerd. In die karkassen leven unieke micro-organismen.”

Voor die ervaring moeten bezoekers eerst een lange tunnel door, waarna ze enigszins gedesoriënteerd in een ronde ruimte eindigen. Daar hangen honderden lange strengen met 480.000 ledlampjes, die spectaculaire effecten creëren – van een blauwe en rode tornado tot pulserende lichtjes die als een spreeuwenzwerm door de ruimte bewegen. “Het licht van diepzee-organismen die uit zichzelf gloeien.”

Maar de basis van Deep seeing currents is de soundscape, aldus de kunstenaar. “Die bestaat uit 55 echte onderzee-opnames, zoals dierengeluiden, aardbevingen en menselijke activiteit als scheepvaart en sonar. Maar je hoort ook geluiden waarvan we niet weten wat ze zijn. Dankzij een zeer geavanceerd luidsprekersysteem klinkt dat rondom.” De audio-ervaring wordt geïntensiveerd door de trillende vloer en de lichteffecten. “Je moet de vibraties in je hele lichaam voelen.”

Licht, geluid en beweging
Deep seeing currents is voor Eliasson relatief bescheiden in schaal. Toch werkte hij er twee jaar aan. “Ik heb zoveel moeten leren over de zee en het klimaat. Bovendien is dit project technologisch zeer complex. Licht, geluid en beweging moeten op elkaar zijn afgestemd.” Al liet hij de praktische uitvoering over aan zijn studio in Berlijn, waar ruim honderd architecten, technici, gedragswetenschappers en andere specialisten werken. “Ik bewaak de integriteit van de ervaring.”

Met zijn installaties daagt hij de menselijke waarneming uit. Zijn ondergaande zon in Tate Modern bestond uit ontelbare krachtige ledlampen. En toch lagen de tienduizenden bezoekers op de grond alsof ze daadwerkelijk de laatste zonnestralen wilden meepikken.

Zieners en goeroes
“Ook Deep seeing currents is in de eerste plaats een artistieke verbeelding van de natuur. Toch kan het onze verwondering over de natuur bevorderen. Dat mensen zich bewust worden van hoe schitterend de natuur is, ook al is het er voor mensen onleefbaar door de duisternis en vrieskou. Als ze zich deze onbekende wereld kunnen voorstellen, dan moet dat toch ook kunnen met een betere toekomst?”

Wat zegt het over onze tijd dat we kunst nodig hebben om ons weer te verbinden met de natuur? “Er zijn altijd zieners, goeroes en andere verhalenvertellers geweest die de geheimen van de natuur ontsluieren”, relativeert Eliasson.

Wel is volgens de kunstenaar veranderd dat we de magie van de natuur zijn vergeten. “We kunnen regen voorspellen en rivieren maken, zeker hier in Nederland. Maar voor het ervaren van zo’n 60 procent van het aardoppervlak, de diepzeebodem, hebben we kunst nodig.”

Gedragsverandering
Eliasson hoopt dat de Artis-bezoekers zijn multisensorische installatie niet alleen ondergaan maar ook coproducenten worden. “Dat zij zelf een verantwoordelijkheid gaan voelen voor een wereld die ze helemaal niet kennen, de diepzee. En dat ze die ervaring reproduceren door hun gedrag te veranderen of hun gevoel te delen.”

Daarom is hij blij dat Deep seeing currents in Artis staat. “We gaan naar de dierentuin niet om te ontsnappen aan de wereld, maar juist om een zo realistisch mogelijke ervaring te hebben.”