De herfst begint vroeg in Tromsø. De berken zijn halverwege september al geel en oranje gekleurd en de struiken hangen vol lijsterbessen. Door de kou, de wind en het korte zomerseizoen – de stad ligt 340 kilometer ten noorden van de poolcirkel – blijven bomen hier laag. Maar als de zon schijnt, is het licht hier opvallend helder.

Zou Betzy Akersloot-Berg (1850-1922) hier rond dezelfde tijd van het jaar zijn geweest? De eerste aanwijzing daarvoor ligt in het Nordnorsk Kunstmuseum, waar in het restauratieatelier Kystparti i Nord Norge uit 1883 wordt klaargemaakt voor de reis naar Den Haag. Ook de gouden lijst wordt schoongemaakt. Het doek toont, heel nauwkeurig geschilderd, een smalle baai tussen rotsachtige oevers op de Lofoten, ten zuidwesten van Tromsø. Aan de voet van een steile rotswand zette Akersloot-Berg met enkele streepjes huizen neer, die bijna wegvallen tegen de berg. Het water is rustig. De begroeiing is, net als buiten, groenbruin en roodachtig. Alsof ze het niet in 1883 heeft geschilderd, maar nu.

Met de tentoonstelling wil Museum Panorama Mesdag Akersloot-Berg de plaats teruggeven die ze bij leven innam. Samen met museumdirecteur Minke Schat en gastconservator Marguerite Tuijn reizen we langs de kust bij Tromsø, om met deze vergeten kunstenaar kennis te maken en te zien wat zij destijds heeft gezien. Wat betekende het om als vrouwelijke kunstenaar buiten te werken?

Betzy Rezora Berg (1850-1922) werd geboren in Aurskog, Noorwegen, en groeide op in Christiania, het huidige Oslo. Om zich verder te ontwikkelen als kunstschilder reisde ze naar München, Parijs en Wenen. In Wenen maakte ze kennis met het werk van Hendrik Willem Mesdag, met wie later een levenslange vriendschap ontstond. Haar werk werd al vroeg internationaal tentoongesteld. In 1889 was ze vertegenwoordigd op de Salon en de Wereldtentoonstelling in Parijs, en op de Tentoonstelling van Levende Meesters in Amsterdam. Akersloot-Berg was niet alleen schilder, maar ook een ondernemende zakenvrouw. Ze behoorde tot de eerste kunstenaars in Nederland die hun auteursrechten beschermden. Haar voormalige woonhuis op Vlieland, Tromp’s Huys, is tegenwoordig een museum en beheert de grootste collectie van haar werk.

Leven van zee en land
De kleine handelsstad Tromsø is inmiddels een moderne universiteitsstad. Tussen de karakteristieke houten huizen staat moderne architectuur. In de binnenstad volgt de ene souvenirwinkel de andere op. Toeristen komen allang niet meer alleen voor de sneeuw en het noorderlicht: ook de zomers worden steeds drukker.

Buiten de stad is nog veel van het landschap dat Akersloot-Berg schilderde herkenbaar. Via een brug rijden we naar het eiland Kvaløya, dat in haar tijd alleen per boot bereikbaar was. Zo’n 35 kilometer buiten Tromsø ligt Straumen gård, een historische kustboerderij die door het Perspektivet Museum in de oorspronkelijke staat wordt onderhouden. De grotendeels negentiende-eeuwse houten gebouwen – een woonhuis, stallen en schuur – staan met hun voorkant naar zee. Vroeger kwam je hier immers vanaf het water aan. De bewoners leefden van visserij, veeteelt en landbouw. Terwijl de mannen maandenlang weg waren voor de visvangst, verzorgden de vrouwen het vee en bewerkten ze het land. Of de vissers heelhuids zouden terugkeren, was altijd onzeker.

Akersloot-Berg kende het ruige leven van het hoge noorden. Voordat ze voor het kunstenaarschap koos, had ze als jonge vrouw enkele jaren als verpleegkundige en evangelist gewerkt in Finnmark, een regio ten noorden van Tromsø. Daar leerde ze zich te redden in onherbergzaam gebied. Haar leven lang bleef ze aangetrokken tot de omgeving.

Bij ons bezoek regent het aanhoudend en verdwijnen de bergen deels in de nevel. De wisselende kleuren en contouren van het landschap moeten Akersloot-Berg hebben gefascineerd. Op Huizen Noorse kust, Skorøya uit ca. 1892 vallen de huizen bijna weg tussen de rotsen en het water. Een houten gevel, een dak, een paar strepen: meer heeft ze niet nodig om een kleine nederzetting te schetsen. Straumen is weliswaar een andere plek, maar te zien is hoe goed ze die verhoudingen trof. Ook hier lijken de huizen nietig tegenover het landschap.

Buiten werken
Uren moet ze gekeken hebben naar de zee. Akersloot-Berg wilde het water van heel dichtbij bestuderen: de beweging van de golven, het brekende schuim, het licht dat met het weer veranderde. Die aandachtige blik is bijvoorbeeld te zien op Trum Sjö (zee bij Tromsø) (ongedateerd). De horizon ligt laag; het grootste deel van het doek wordt ingenomen door een hoge, lichte wolkenlucht. Vooraan krullen de blauwgroene golven om, met witte schuimkoppen.

Voor een vrouwelijke kunstenaar was dit onderwerp, het zeegezicht, een ongebruikelijke keuze. Voor vrouwen golden stillevens en interieurs als geschikte onderwerpen; alleen de natuur intrekken was ongepast en bovendien gevaarlijk. Van die conventies trok Akersloot-Berg zich weinig aan. Vol overtuiging koos ze voor zee- en kustgezichten en zocht ze gericht leraren die haar daarin verder konden helpen.

Een van hen was Hendrik Willem Mesdag (1831-1915). Zijn schilderijen zag ze in 1882 in Wenen en drie jaar later zocht ze hem op in Scheveningen, waar een langdurige vriendschap ontstond, ook met zijn vrouw, de schilder Sientje Mesdag-van Houten (1834-1909). Onder zijn invloed werd haar penseelvoering losser en gewaagder. Op Vogelrots bij Gjesvær uit 1888 is te zien hoe ze met korte, zichtbare penseelstreken beweging bracht in de golven en witte schuimkoppen rondom de twee enorme, donkere rotsen. Tientallen vogels vliegen rond de rotsen en versterken de indruk van hun monumentale omvang. Dat critici haar prezen om haar durf, eigenzinnigheid en kracht is te begrijpen als je dit dynamische werk ziet.

In 1896 vestigde Akersloot-Berg zich met haar Nederlandse echtgenoot Gooswinus Akersloot op Vlieland. Daar liet ze op een schuur achter hun huis een atelier bouwen, dat als bouwpakket uit Noorwegen werd aangevoerd. Van daaruit keek ze over de dijk uit op de Waddenzee. Haar schetsen maakte ze buiten, op het strand, ook bij storm: in oliepak en met een zuidwester op, gezeten in een houten kist die windscherm, schildersezel en opbergruimte tegelijk was.

Ook vanuit Vlieland bleef ze jaarlijks naar de Noorse kust reizen om te schilderen. Haar positie tussen beide landen benutte ze ook zakelijk. Noorse landschappen stuurde ze naar Nederland, Nederlandse onderwerpen naar Noorwegen.

Houten kist
Terug in het centrum van Tromsø staat poolreiziger Roald Amundsen op zijn voetstuk. De stad telt verschillende standbeelden van beroemde mannen, maar tot enkele jaren geleden was er geen enkel monument voor een bij naam genoemde vrouw te vinden. Om aandacht te vragen voor die ongelijkheid bouwde het Nordnorsk Kunstmuseum in 2019 een replica van Akersloot-Bergs schilderskist rond het standbeeld. Op het voetstuk stond tijdelijk ‘Han Roald som Betzy’: Roald zoals Betzy. De houten kist plaatste de ontdekkingsreiziger even in de positie van de schilder. De ingreep kreeg bijval, maar riep ook verzet op. Een gevestigde held in haar schilderskist plaatsen, dat ging sommigen te ver: de aangepaste naambordjes werden meermaals losgesneden en zelfs gestolen.

Akersloot-Berg overleed in 1922 op Vlieland. Op haar graf staat ‘zeeschilderes’, het vak waarvoor ze telkens weer de kust opzocht. Haar internationale bekendheid hield na haar dood geen stand. Veel inwoners van Tromsø kennen haar naam niet, en ook in Nederland raakte ze in de vergetelheid. De tentoonstelling in Den Haag moet daar verandering in brengen. Daar hangt Kystparti i Nord Norge inmiddels weer, in zijn goudkleurige lijst.