Een voormalig spoorwegterrein, een kunstcollectie in een bunker en hedendaagse installaties tussen de dennenbomen: nergens lopen kunst, geschiedenis en de voortdurend veranderende stad zo door elkaar als in Berlijn. Museumtijdschrift selecteert de interessantste adressen, van Kreuzberg en Dahlem tot een uitstapje naar Potsdam. 

Alledaagse dingen onder de loep
Van keukenapparatuur en meubels tot speelgoed, verpakkingen en elektronica: het Museum der Dinge vertelt de geschiedenis van moderne vormgeving aan de hand van alledaagse voorwerpen. Duizenden objecten staan in stellingkasten naast elkaar, waardoor vanzelf vergelijkingen ontstaan tussen functioneel ontwerp, kitsch, reclame en massaproductie.

Voluit heet het museum het Werkbundarchiv – Museum der Dinge. De collectie is verbonden aan de Deutscher Werkbund, een vereniging van ontwerpers, architecten, kunstenaars en ondernemers die in 1907 werd opgericht. De Werkbund wilde kunst, ambacht en industriële productie dichter bij elkaar brengen en liep daarmee vooruit op het latere Bauhaus. De grote hoeveelheid ogenschijnlijk gewone voorwerpen laat zien hoe ontwerp en technologie het dagelijks leven hebben veranderd.

Kunst en geschiedenis in Kreuzberg
In de monumentale Gropius Bau, een tentoonstellingsgebouw voor moderne en hedendaagse kunst, staat deze zomer het lichaam centraal. Marina Abramović (1946) presenteert er ‘Balkan Erotic Epic’, haar eerste grote solotentoonstelling in Berlijn sinds de jaren negentig. De performancekunstenaar put uit volksverhalen en rituelen uit haar geboortestreek, de Balkan. Vrouwen slaan zich op de borst of masseren hun borsten, terwijl in een ander werk een levend naakt lichaam verstrengeld ligt met een skelet. In films, sculpturale installaties en liveperformances onderzoekt Abramović hoe erotiek, dood en vruchtbaarheid met elkaar verbonden zijn. De tentoonstelling is wegens de grote belangstelling verlengd tot en met 30 augustus.

Ook te zien is ‘Dabei sein und nicht schweigen’, met ruim vijftig jaar kunstenaarschap van Gabriele Stötzer (1953). Fotografie, film, performance, textiel en zelfgemaakte boeken werden voor haar middelen om zich te verzetten tegen de beperkingen van de DDR. Bijzonder zijn de foto’s en films die Stötzer in de jaren tachtig samen met andere vrouwen in Erfurt maakte. Met zelfgemaakte kleding, uitgesproken poses en geïmproviseerde performances creëerden zij een ruimte buiten de officiële DDR-cultuur. Vrijheid, het vrouwelijk lichaam en samenwerking lopen als een rode draad door de tentoonstelling, die tot en met 6 december te zien is.

Direct naast de Gropius Bau ligt de Topographie des Terrors, een gratis toegankelijk documentatiecentrum op de voormalige locatie van de Gestapo en de SS. Iets verderop richt de Berlinische Galerie zich op moderne en hedendaagse kunst uit Berlijn, van dada en nieuwe zakelijkheid tot fotografie en architectuur.

Streetart op een spoorwegterrein
Tussen de spoorlijnen van Friedrichshain ligt het RAW-Gelände, een voormalig onderhoudsterrein voor treinen. De bakstenen loodsen en werkplaatsen bieden nu onderdak aan culturele instellingen, sportvoorzieningen en eettentjes. Veel muren zijn bedekt met graffiti en grote schilderingen, waardoor het terrein voortdurend van uiterlijk verandert. Het voortbestaan van het complex in zijn huidige vorm is overigens niet vanzelfsprekend: de eigenaar, de ondernemers en de politiek zijn met elkaar in gesprek over grootschalige herontwikkeling en het behoud van de culturele plekken.

Urban Spree is een van de culturele centra van het complex. De galerie richt zich op graffiti, streetart, fotografie en illustratie en organiseert daarnaast concerten, performances en tijdelijke projecten. Het programma wisselt snel, dus controleer kort voor vertrek wat er te zien is.

Vanaf het RAW-Gelände is het ongeveer twintig minuten lopen naar de East Side Gallery. Dit ruim een kilometer lange restant van de Berlijnse Muur werd in 1990 door meer dan honderd kunstenaars uit verschillende landen beschilderd. De bekendste voorstellingen zijn inmiddels toeristische iconen geworden, maar de openluchtgalerie blijft ook een monument voor de politieke omwentelingen van dat jaar.

Kunst in een bunker
In een voormalige schuilkelder in Mitte bevindt zich de Boros Collection, de privéverzameling van Karen en Christian Boros. Na de oorlog werd de bunker onder meer gebruikt als fruitopslag en technoclub. Nu is in de zware betonnen ruimtes internationale hedendaagse kunst te zien.

De collectie is uitsluitend tijdens een rondleiding te bezoeken. De rondleiding besteedt aandacht aan de kunst, de architectuur en de verschillende functies die het gebouw in de loop van de tijd heeft gehad. De groepen zijn klein en tickets zijn vaak ruim vooraf uitverkocht.

Niet ver daarvandaan liggen rond Auguststraße verschillende galeries en tentoonstellingsruimtes. Ook het Hamburger Bahnhof past in deze route. Het voormalige treinstation is een museum voor hedendaagse kunst.

Een tweede galeriecluster bevindt zich rond Potsdamer Straße en Lützowstraße. Internationale galeries zijn er gevestigd in voormalige winkels, achterhuizen en industriële ruimtes. De route is goed te combineren met de Neue Nationalgalerie en eindigt bij het Gleisdreieckpark.

Buiten Berlijn
Voor een uitstapje buiten Berlijn is Potsdam een voor de hand liggende bestemming. Aan de Alter Markt ligt Museum Barberini, gevestigd achter de gereconstrueerde gevel van een achttiende-eeuws stadspaleis. Het museum bezit een omvangrijke verzameling impressionistische schilderkunst, met een belangrijke groep werken van Claude Monet.

Deze zomer staat Paul Signac (1863-1935) centraal. Samen met Georges Seurat ontwikkelde hij het neo-impressionisme, waarbij voorstellingen werden opgebouwd uit afzonderlijke toetsen zuivere kleur. De tentoonstelling, die tot en met 11 oktober te zien is, laat zien hoe deze experimentele schilderwijze zich vanuit Parijs over Europa verspreidde en hoe Signac uitgroeide tot een centrale figuur binnen de beweging.

Combineer het museum met een wandeling door het historische centrum of reis verder naar Park Sanssouci. In het uitgestrekte park liggen paleizen, paviljoens, fonteinen en sculpturen verspreid over terrassen en tuinen.