Vandaag draagt het Allard Pierson een duizenden jaren oude vaas uit de collectie officieel over aan de Siciliaanse autoriteiten. De Centuripe pyxis werd in 1997 aangekocht, maar bleek onrechtmatig uit Italië te zijn uitgevoerd. De ontdekking van een oud fotorolletje op Sicilië bracht de herkomst van de vaas aan het licht.

In 2016 troffen de nazaten van een lokale fotograaf uit het Siciliaanse dorpje Centuripe een rolletje met negatieven aan in zijn archief. Tussen de negatieven zaten foto’s van dorpsbewoners, een jongetje met een voetbal en een bruiloft. Elders op hetzelfde fotorolletje stonden foto’s van antieke objecten. Na onderzoek van de lokale historische vereniging bleek dat het ging om objecten uit illegale opgravingen. De fotograaf bleek de neef van een beruchte grafrover te zijn. Hij maakte foto’s van geroofde voorwerpen uit omliggende necropolen voor de illegale kunsthandel.

Een van die objecten was een Centuripe pyxis: een aardewerken vaas met deksel in hellenistische stijl, uit de derde eeuw voor Christus. Dit type aardewerk werd gemaakt in een handvol ateliers rond Centuripe. Wereldwijd zijn slechts zo’n 130 exemplaren bekend. De schilderingen op de vaas verbeelden een feestelijke bruiloftsscène: een bruidegom reikt een mantel aan zijn bruid en wordt bijgestaan door meerdere liefdesgodjes en de god Apollo.

Illegale opgravingen
Het Allard Pierson kocht de vaas in 1997 op de kunst- en antiekbeurs Tefaf in Maastricht en gaf het object een prominente plek in het museum. De Zwitserse verkoper verzekerde het museum dat de vaas al vóór 1970 in Zwitsers privébezit was. Schriftelijke documentatie die deze herkomst bevestigde, ontbrak.

In 1970 werd het UNESCO-verdrag tegen de illegale handel in cultuurgoederen aangenomen. Rogier Kalkers, hoofd herkomstonderzoek in het Allard Pierson, legt uit dat dit jaartal bij de verwerving van objecten niet als harde juridische grens geldt, maar voor musea wel een morele drempel is.

Hij vertelt hoe het onderzoek van de lokale historische vereniging in Centuripe tot de restitutie leidde. De vereniging wist een van de personen op de bruiloftsfoto’s op te sporen en zo de datum van de bruiloft te achterhalen. De Carabinieri, de Italiaanse militaire politiek, verifieerden deze informatie later.

De bruiloft bleek in 1976 te hebben plaatsgevonden. De vaas bevond zich toen dus nog op Sicilië, wat de verklaring van de handelaar over de herkomst tegensprak. Hierop gingen de Siciliaanse autoriteiten op zoek naar de verblijfplaatsen van de afgebeelde objecten. De vaas met de bruiloftsscène werd gevonden in de collectie van het museum in Amsterdam.

Enkele jaren eerder was bij een vergelijkbaar onderzoek een andere vaas geïdentificeerd en op eBay teruggevonden, waar die werd aangeboden door een Australische galerie. Die vaas is inmiddels weer te zien in het archeologische museum in Centuripe.

Vrijwillige teruggave
In 2017 ontving het Allard Pierson een restitutieverzoek van de Siciliaanse autoriteiten. Het Nederlandse OM zag echter geen juridische grond om de teruggave op basis van dit verdrag af te dwingen: Nederland had het UNESCO-verdrag pas in 2009 geratificeerd, na de aankoop van de vaas. Het museum besloot op ethische gronden vrijwillig in te stemmen met de teruggave.

“Het is juridisch gezien een ingewikkeld verhaal”, vertelt Kalkers. “Daarom hebben we samen met de Siciliaanse autoriteiten besloten het op deze manier aan te pakken. En nu zijn we eigenlijk in een geheel ander gesprek terechtgekomen, over hoe we samen de illegale handel kunnen tegengaan.” De vaas verlaat Amsterdam voor het archeologische museum in Centuripe, maar een 3D-model blijft behouden.

Daarnaast onderzoekt het museum sinds 2023 de herkomst van de eigen archeologische collectie. De onderzoeksresultaten worden gedeeld met de landen van herkomst, zodat samen kan worden gezocht naar oplossingen wanneer blijkt dat objecten niet op de juiste manier in de collectie terecht zijn gekomen. “Het levert hele nieuwe en hele vruchtbare manieren van samenwerken op.”

Voor de toekomst hoopt Kalkers op meer ondersteuning vanuit de overheid. Voor illegaal opgegraven of uitgevoerd archeologisch erfgoed ontbreken volgens hem nog duidelijke beleidskaders en een onafhankelijke instantie die richting kan geven bij lastige vraagstukken. Met de publieke ceremonie hoopt het Allard Pierson een voorbeeld te zijn voor andere musea: “We gaan ons museum niet witwassen, maar we willen wel de verantwoordelijkheid nemen.”