Geen kunst zonder ambacht. Dit najaar neemt Tara Sikkel voor Museumtijdschrift een kijkje op de plekken waar ambachtelijke technieken nog dagelijks worden beoefend en ontwikkeld. In deze eerste aflevering: het Nederlands Steendrukmuseum in Valkenswaard, dat over maar liefst twee lithografische werkplaatsen beschikt. “Er zijn nog maar weinig plekken waar je kunt steendrukken. Dat ik hier aan een pers uit 1893 sta te werken, maakt het extra bijzonder.”

Er hangt een typisch luchtje tussen de drukpersen en de stellages met lithografiestenen in het atelier van het Nederlands Steendrukmuseum. Een beetje zoet, dennenachtig: de geur van terpentijn. Kunstenaar Fred Fransen (1946) gebruikt het middeltje om de overtollige pigmenten van zijn tekening uit de kalkzandsteen te ‘wassen’, alvorens hij de steen met een spons licht bevochtigt en er inkt overheen rolt. “In meerdere dunne laagjes,” benadrukt hij.

Fransen maakt deel uit van een team van vijftien vrijwilligers dat in het museumatelier demonstraties verzorgt. In ruil daarvoor mag hij er zelf aan de slag. Vandaag werkt hij aan een serie prenten van kerkgebouwen, in groene, blauwe en bruingele inkt. Op de vensterbank liggen al enkele afdrukken te drogen. Fransen: “Er zijn nog maar weinig plekken waar je kunt steendrukken. Dat ik hier aan een pers uit 1893 sta te werken, maakt het extra bijzonder.”

Het motto van het museum luidt niet voor niets: de persen moeten draaien, vertelt Maarten Kentgens (1979), algemeen directeur. “Door aan bezoekers te laten zien hoe de steendruk werkt, blijft de kennis van het ambacht behouden. In drukkerijen is de techniek vrijwel verdwenen – ingehaald door snellere en goedkopere methoden. Maar onder kunstenaars is lithografie nog springlevend. Juist omdat de techniek een heel eigen beeldtaal heeft: er zijn allerlei expressievormen mogelijk die andere grafische technieken niet toestaan, zoals een uiterst schilderachtige toets.”

Tusche
De crux van lithografie zit ’m in een eenvoudig scheikundig principe: water en vet stoten elkaar af. Rolf Maas (1970), de technische expert van het museum, legt uit: “Wanneer je met een vet materiaal op de steen tekent en het beeld behandelt met een mengsel van Arabische gom en salpeterzuur, zakt je tekening als het ware ín de steen. Als je de steen vervolgens nat houdt en er met een vette inkt overheen gaat, hecht de inkt alleen waar de steen vet is, in je tekening dus. Héél kort door de bocht: daarmee kun je gaan drukken.”

Hoe die afdruk er vervolgens uitziet, is afhankelijk van verschillende factoren. Maas pakt er wat tekengerei bij: een speciaal potlood, iets wat lijkt op een zwart gummetje en een potje met een dunne vloeistof – ook wel ‘tusche’ genoemd. Met het potlood kun je heel fijn werken, het ‘gummetje’ geeft een meer krijtachtige finish en de vloeistof gedraagt zich als waterverf op papier. Anders dan bij bijvoorbeeld houtsneden en etsen – de klassieke hoog- en diepdruktechnieken – kun je met lithografie dus uiteenlopende effecten bereiken.

Ook de grootte van de korrel waarmee je de steen slijpt, nog vóór het tekenen, heeft invloed. Evenals de inkt waarmee en het papier waarop je drukt. Om nog maar te zwijgen over de nabewerking van de afdruk. “Dat is het mooie en lastige van deze techniek,” aldus Maas. “Als je één keuze hebt gemaakt, ontstaan er tien nieuwe mogelijkheden. Ik zeg altijd: lithografie is de koningin van de grafiek. Het is een complexe techniek, maar kwalitatief het hoogst haalbare.”

Toulouse-Lautrec
In een tweede, professionelere werkplaats, een paar straten achter het museum, begeleidt Maas kunstenaars intensief bij het soms weerbarstige lithografische proces. Er staat een offsetmachine, het mechanische broertje van de traditionele drukpers, en er liggen lithostenen in allerlei maten. Maas werkte er onder anderen samen met beeldend kunstenaars Stefan Bleekrode (1986), Ina van Zyl (1971) en, meest recentelijk, René Korten (1957). Het werk van Korten, een serie van zestien abstracte composities waarin okergeel de boventoon voert, ligt klaar om te worden gesigneerd. “De samenwerking tussen kunstenaar en meesterdrukker stamt al uit de tijd van Toulouse-Lautrec,” vertelt Kentgens. “De uitvinding van de steendruk door Alois Senefelder in 1798 zette de massaproductie van afbeeldingen in gang. Toen de techniek eind negentiende eeuw ook onder kunstenaars in zwang raakte, zochten zij vakmannen die hen bij het technische gedeelte konden ondersteunen.”

Maas: “De kunstenaars die hier komen werken, hebben meestal weinig of geen kennis van lithografie. Dat hoeft ook niet. Soms komen ze zelf met een uitgewerkte tekening, soms ontstaat het idee pas aan de pers. Alles begint met een gesprek: wat heb je voor ogen? Wat is je handschrift? En hoe vertaalt zich dat naar steen? De kunstenaar gaat uiteindelijk over het creatieve, ik over de techniek. Samen brengen we die twee talen tot één beeld.”