In de nacht gebeurt veel meer dan slapen, ook al in de zeventiende eeuw. ’s Avonds wordt gestudeerd bij kaarslicht, later zingen de nachtbrakers en worden branden geblust. In het holst van de nacht buigen geleerden zich over hemellichamen en voor het ochtendkrieken begint vaak alweer een nieuwe werkdag. Al deze activiteiten zijn door schilders vereeuwigd.

Op de tentoonstelling ‘From Dusk till Dawn – Nachtkunst in de 17^e eeuw’ in het Dordrechts Museum maak je een reis door zo’n zeventiende-eeuwse nacht – beginnend en eindigend in de gouden uren waarin de zon net of nog onder de horizon is verscholen. Bekende schildernamen spelen daarbij een ondergeschikte rol.

Straaltje licht
Als er al een naam uitspringt, is dat de Amsterdamse schilder Aert van der Neer (1603-1677), dé specialist in maneschijntjes. Kijk je meer dan oppervlakkig, dan zie je dat het slechts een paar kunstgrepen zijn waarmee Van der Neer je het nachtelijke duister overtuigend laat beleven. De kleurloosheid van het donker is eenvoudig – die suggereert hij met overwegend monochrome tinten: zwart met grijs, of met vaalgeel of grauwbruin.

Om zijn schilderijen toch definitie te geven laat de schilder de maan krachtiger schijnen dan in werkelijkheid. Weerspiegelend licht verraadt waterpartijen, niet voor niks spelen sloten en plassen een belangrijke rol in Van der Neers landschappen. Figuren – een huis, een man in een schuitje, een knotwilg – doemen op uit het donker, doordat de schilder er nog net een straaltje licht langs laat schieten.

Uitslaande brand
Behalve kalme, maanverlichte nachten met molens is er tijdens zo’n zeventiende-eeuwse overnachting nog meer te beleven. Slenterend door de mooi vormgegeven en sfeervol verlichte zalen kun je je laten leiden door een thema rond de vereisten voor een goede nachtrust; of één waar je personificaties van de nacht ontmoet, in beeld.

Boeiend om dan met Van der Neers werk te vergelijken zijn de nachtelijke brandjes van de Rotterdammer Egbert van der Poel (1621-1664), een net wat minder prominente naam in het nachtgenre. Van der Poel schildert niet alleen in een andere, veel gladdere stijl, de lichtbronnen die hij gebruikt hebben een totaal andere uitwerking.

De huizenhoge oranje vlammen van Van der Poels spectaculaire uitslaande brand laten diepe schaduwen dansen over de omgeving, gebouwen en in paniek rondrennende mensen. Het geeft Van der Poels schilderijen iets fascinerends, en tegelijkertijd iets onwerkelijks.

Glurende voorbijganger
Veel vertrouwder ogen de voorstellingen met nachtelijke feestgangers, vreugdevuren en vuurwerk. Je deelt meteen de half-verwachtingsvolle, half-huiverige sensatie van de nachtbrakers, een gevoel waar nog altijd weinig aan veranderd is. Een kleinigheid waar vooral prentmakers plezier aan leken te beleven, zijn stralend verlichte ramen – die in een zwart-wit uitgevoerde voorstelling alleen nog maar meer opvallen. Dat trekt onmiddellijk de nieuwsgierigheid van de glurende voorbijganger. Wat voeren die mensen daar binnen uit?

Een zeventiende-eeuwse nacht was niet alleen letterlijk veel donkerder dan tegenwoordig met alle lichtvervuiling, maar ook duisterder. In Tooverykens en spoockeryen, met rondgierende heksen, duivels en ander gespuis, en uiteraard onder de dekmantel van de nacht, vonden meerdere kunstenaars een dankbaar onderwerp om hun griezelfantasieën op uit te leven. Ronduit vreemd is de raadselachtige Nachtmerrie van de Amsterdamse schilder Domenicus van Wijnen (1658-1700), meteen een van de hoogtepunten van de tentoonstelling.

Van heksenkringen tot feestende nachtvlinders – er gebeurt van alles in ‘From Dusk till Dawn’. Het mooie van een goed gemaakte thematische tentoonstelling als deze, is dat je je kunt laten meevoeren door de samenstellers, maar ook je eigen interesses achterna kunt dwalen. Goedenacht, kortom, in Dordrecht.